Έλαμψε "δια της απουσίας του"

Η γνώμη που έχουν για τον Μακιαβέλι οι περισσότεροι δημοκρατικοί άνθρωποι στην Ελλάδα, (δηλαδή αυτοί που ψηφίζουν από Κέντρο και αριστερότερα) είναι πως πρόκειται για έναν αυταρχικό και παμπόνηρο διανοούμενο που τον ενδιέφερε μόνο η κωδικοποίηση των κανόνων και των μεθόδων άσκησης της εξουσίας και ο χειρισμός των ανθρώπων με τέτοιο τρόπο ώστε να εξυπηρετούν καλύτερα τα συμφέροντα των ευγενών (τότε) και σήμερα αξιοποιούνται κατάλληλα από τους σύγχρονους ηγέτες. Προσωπικά, με ενδιαφέρει η σκέψη του σε σχέση με την ψυχολογία και προτείνω να επανεξετάσετε τη γνώμη σας γι' αυτόν. Αναρωτιέμαι μήπως αυτοί που δεν πηγαίνουν να ψηφίσουν στις ελληνικές εκλογές τα τελευταία 10 χρόνια είναι λιγότερο δημοκρατικοί από αυτόν;

          Γιώργος Χατζηαποστόλου 

 

Η κινούμενη εικόνα και ο ακίνητος θεατής

 Όταν τσακώνπνται ένας λογικός άνθρωπος με έναν παράλογο, φταίει πάντα ο λογικός, έλεγε η μητέρα μου, γιατί ο παράλογος αδυνατεί να συνειδητοποιήσει το αβάσιμο της θέσης του. Στο ίδιο πλαίσιο των ανισομερών διαφωνιών, αν συμπεριληφθεί η σχέση εικόνας και λέξεων (μια εικόνα = χίλιες λέξεις) τότε τρεις εικόνες μπορούν να περιγραφούν με τρεις χιλιάδες λέξεις. Αν, στη συνέχεια, η εικόνες αλληλοδιαδέχονται η μία την άλλη με μεγάλη ταχύτητα (κινηματογράφος, τηλεόραση, βίντεο, υπολογιστής, κινητό τηλέφωνο) τότε είναι σχεδόν αδύνατο να περιγράψει -και να συνειδητοπιήσει- ο άνθρωπος τι αντιπροσωπεύουν οι κινούμενες εικόνες, ποιά γεγονότα περιγράφουν, ποιά συναισθήματα εκφράζουν και ποιές σκέψεις γεννούν. 

Το μεγάλο μέγεθος της τηλεοπτικής οθόνης πέρα από ένδειξη νεοπλουτισμού είναι και απόδειξη ημιμάθειας και αναγνώριση άγνοιας. Στην πραγματικότητα ο κάτοχος μιας πελώριας οθόνης επιχειρεί να μεταφέρει στο σπίτι του τη μεγάλη οθόνη του κινηματογράφου ώστε να αποφύγει τις μετακινήσεις για να δει ταινίες, τα εισιτήρια, τον συγχρωτισμό με τους άλλους θεατές σε μια μεγάλη αίθουσα. Η αγοραφοβία καραδοκεί και στο τέλος του δρόμου η αγχώδης διαταραχή έως και η κρίση πανικού μπορεί να συμβούν.

Η εποχή του "φαίνεσθαι" παραμερίζει την ουσία του "είναι" και η κοινωνική απομόνωση ξεγελάει τον θεατή πως παραμένει ενεργός και παντογνώστης, χωρίς κόπο και χωρίς προσπάθεια. Τα εικονογραφημένα παιδικά παραμύθια μετασχηματίστηκαν μέσα από τη μικρή οθόνη σε "ιστορίες" για μεγάλους. Οι εταιρείες παραγωγής διαλέγουν τη θεματογραφία των ταινιών, γιατί ισχυρίονται πως "γνωρίζουν" τι θέλει ο θεατής, για να παραμείνει παρατηρητής και να μην γίνει ενεργός πολίτης.

Δεν αρκεί να "κοιτάξεις για να δεις" πρέπει να σκφτείς και να δράσεις.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Τα περιστέρια της ειρήνης έχουν ανάγκη από τροφή

 Μας χωρίζουν, ήδη, πενήντα χρόνια από την αρχή της Μεταπολίτευσης (1974). Η Ελλάδα των κοινωνικών αναταραχών και των πολιτικών αγώνων έχει μετατραπεί σήμερα στη χώρα των εκατομμυρίων τουριστών. Ο αυτοεξόριστος συγγραφέας εκείνης της περιόδου (1967-1974), που επαναπατριζόταν, απέδωσε το μυθιστόρημα  στα αληθινά πρόσωπα που αυτή η ζωή τους ανήκε, κι εγώ, με τη σειρά μου, σημείωσα όποια σημεία με συγκίνησαν στο κείμενο και αφορούσαν άμεσα ή έμμεσα τα περιστέρια, δηλαδή, τους εκπροσώπους της ειρήνης.

"Ο ζητιάνος έδιωξε τις μύγες που βοσκούσαν πάνω στα βρώμικα γένια του". (σ. 9) Ο φτωχός Έλληνας της εποχής, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο είχε μετατραπεί σε παθητικό δέκτη της ελληνικής πραγματικότητας όπως είχε διαμορφωθεί στη διάρκεια της Επταετίας. 

"Ο Μύρος θυμήθηκε πως ... το χτήμα [στο νησί] ήταν μια πατωσιά φαλακρή, κακοτράχαλη, γεμάτη πέτρα και τρίβολους" και "ανέβαιναν συχνά πάνω κει με την Κασσάνδρα" όπου "τ΄αγριόπουλα έκοβαν κύκλους πάνω από τα κεφάλια τουςμα δεν τους ένοιαζε τίποτα, δε φοβόντουσαν, η σιωπή που βασίλευε γέμιζε την ψυχή τους γαλήνη, έκαναν σχέδια και ονειρευόντουσαν". (σ. 38) Τι θά ΄ταν άραγε; Σπίτι; Γυναίκα; Μήπως ένα καινούργιο όνειρο; (σ. 49)

"Μια μέρα στο Παρίσι, καθώς κοιτούσε από της κάμαρης το παράθυρο, πρόσεξε ένα περιστέρι στο λούκι της απέναντι στέγης. Χτυπιόταν ανοιγόκλεινε το ραμφί του, πολέμαγε να πάρει φτερό μα δεν τα κατάφερνε, τα πούπουλά του μαδιόντουσαν, τα 'παιρνε ο αγέρας, τα σκόρπιζε. Το πουλί σερνόταν με την κοιλιά, με τη γούσα, των φτερών οι κινήσεις όλο λιγόστευαν, όλο γινόντουσαν πιο αργές, ώσπου στο τέλος σταμάτησαν. Τότε ο Μύρος είδε από το παράθυρο κείνο τον άντρα που στεκόταν στην άκρη του πεζοδρομίου. Φορούσε άσπρη μπλούζα και κασκέτο, από τον ώμο του κρεμόταν ένα σακούλι. Βύθιζε μέσα το χέρι και έριχνε στα πουλιά που φτερούγιζαν γύρω του φαρμακωμένο καλαμπόκι. 

Τότε που είχε δει για πρώτη φορά τον άντρα με τη μπλούζα και το κασκέτο, ζούσε μ' ένα κορίτσι με μεγάλα γκριζογάλανα μάτια, ξανθά μαλλιά. ...το βράδυ, τη νύχτα, ... πάλι ερχόταν στη μνήμη του το φαρμακωμένο περιστέρι που τιναζόταν μέσα στο λούκι της στέγης. Δεν έλεγε τίποτα, μόνο περίμενε [την κοπέλα που ήταν δίπλα του] να αποκοιμηθεί κι ύστερα σηκωνόταν, γέμιζα τις τσέπες του σπόρους και ψίχουλα, έβγαινε και τα σκόρπιζε στο πεζοδρόμιο, περασμένα μεσάνυχτα, για να μπορέσουν τα πουλιά να βρουν τη θροφή τους νωρίς το πρωί, πριν έρθει ο άντρας με την άσπρη μπλούζα και το κασκέτο". (σ. 56-57)

Ο κόσμος είναι γεμάτος εγκληματίες. "Μια έκφραση πίκρας χάραξε του Μύρου το πρόσωπο. 

- Κάθε φορά που κοιτάζω το πρόσωπο ενός παιδιού, διακρίνω τον κατάλογο με όσα εγκλήματα δεν έχουν γίνει ακόμα σε τούτο τον κόσμο... Αυτό θα 'ναι που οι άνθρωποι αποκαλούν αθωότητα". (σ. 73)

"Σε μια στιγμή περνάει από τη σκέψη του η ανάγκη να συγκεντρώσει γύρω του όλα εκείνα τα συνηθισμένα κι ασήμαντα μικροπράγματα που έμαθε ν' αγαπάει αυτά τα χρόνια, μέρα τη μέρα, νύχτα τη νύχτα, αλλά θα πρέπει να ψάξει όλο το σπίτι, από γωνιά σε γωνιά, από δωμάτιο σε δωμάτιο... 

Πάνω στο τραπέζι βλέπει το κουτί με τους σπόρους για τα περιστέρια της γειτονιάς. Μένουν ακόμα λίγοι, Δίχως να ξέρει γιατί, τους μαζεύει με προσοχή και τους ρίχνει στην τσέπη του. Αυτό τον ηρεμεί κάπως, μένει ακίνητος για λίγο μέσα σε κείνο το σιωπηλό σπίτι, προσπαθεί να σκεφτεί, να θυμηθεί...

Παίρνει ένα κομμάτι χαρτί και γράφει βιατικά λίγες λέξεις: Εγώ πήρα τους τελευταίους σπόρους. Μην ξεχνάς τα περιστέρια του δρόμου". (σ. 175)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Τι θα γίνουμε αν μεγαλώσουμε;

 - Μιλάς για την Ελλάδα, σήμερα; Υπονοείς πως είμαστε ακόμα παιδιά;

- Ναι, αλλά χωρίς να έχουμε διατηρήσει την παιδική αθωότητα, αλλά, μόνο τον παιδικό αυταρχισμό.

 - Άν θεωρείς πως συμβαίνει αυτό, σε ποιό,  ποσοστό το υπολογίζεις;

- Ένα μεγάλο ποσοστό  ' από την εμπειρία μου, θα έλεγα, κάτω από το 40% του πληθυσμού περίπου.  Δεν μπορώ να πω πόσο, γιατί δεν έχω κάνει σχετική έρευνα ' πως άλλωστε θα μπορούσα (το δείγμα μου θα έπρεπε να αριθμεί σε εκατομμύρια ατόμων). Αν θεωρήσουμε τις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές μια ανεπίσημη πανελλαδική δημοσκόπηση, κάπου τόσο πιστεύω πως είναι το ποσοστό.

- Σε ποιά ηλικία ωρίμανσης θεωρείς ότι βρίσκονται οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα στην ελληνική κοινωνία;

- Στην προεφηβεία ' ξεκινώντας από τον πρωθυπουργό και καταλήγοντας στον τελευταίο κάτοικο ενός απομονωμένου χωριού.

- Γιατί ειδικά στην προεφηβεία;

- Γιατί είναι περίοδος  σωματικών αλλαγών, συναισθηματικής αστάθειας, διανοητικών  αναζητήσεων,  σύγχυσης ιδεολογικού προσανατολισμού.

- Πάντως, δεν έχεις τη γενική αίσθηση πως οι περισσότεροι είμαστε γενικά, καλά παιδιά ' πως το εξηγείς;

- Έχουμε -λόγω της σχετικής χρονο-καθυστέρησης- σχετικά με όσα συμβαίνουν στον κόσμο και στην Ευρώπη ικανοποιητικά υπολείμματα ανθρωπιάς, φιλότιμου και αξιοπρέπειας σε σχέση με τις "προηγμένες" κοινωνίες της Δύσης.

- Ποιοί  είναι , κατά τη γνώμη σου, οι αποφασιστικοί παράγοντες διαμόρφωσης ενός Καλού (ισορροπημένου πνευματικά και συναισθηματικά) παιδιού;

- Οι γνωστοί: οικογένεια, σχολείο, παρέες, φορείς πολιτικοποίησης ( χώρος εργασίας, πολιτικό κόμμα, οικονομική θέση).

- Τι προτείνεις για να βελτιωθεί η κατάσταση και να ωριμάσουν οι ανώριμοι συμπατριώτες μας;

- Να κοιτάξουν ψύχραιμα και προσεκτικά στον καθρέφτη τους και να προσπαθήσουν πολύ ώστε να μη δουν εκεί ούτε τον Μεγαλέξανδρο αλλά ούτε και τον Καραγκιόζη (κατά Νίκο Δήμου) αλλά τον αληθινό τους εαυτό, ακόμα κι αν αυτός ο άνθρωπος είναι ένας συνηθισμένος αξιοπρεπής μικροαστός. 

"Τα καλύτερα παιδιά κουράστηκαν και γύρισαν στο σπίτι" τραγουδούσε ο Διονύσης  Σαββόπουλος στον δίσκο: "Το περιβόλι του τρελού" στην π.Κ. (προ Kουρέματος) εποχή. Ο Σωτήρης Μουστάκας έλεγε με άλλα λόγια παρόμοια πράγματα στην ταινία: "Ένας Νομοταγής Πολίτης" του Ερρίκου Θαλασσινού. Πάσχουμε, οι Έλληνες -ως ξενομανής (λόγω της μόδας), μικροαστική (ως μεταμφυλιακό και μεταδικτατορικό κατάλοιπο), νομοταγής  (λόγω του φόβου της τιμωρίας) και εθελόδουλη (λόγω αποθέωσης του ατομισμού) κοινωνία-  από έλλειψη σωστά προσανατολισμένων ανθρώπων στις πραγματικές αξίες της ζωής. Ως τέτοιες θεωρώ τις: ελευθερία, δημοκρατία, αυτοδιάθεση, ισονομία, δημιουργική εργασία, εθελούσια αξιοποίηση ελεύθερου χρόνου. Ευτυχώς, βρήκαμε έναν ακόμη έντιμο άνθρωπο από τους αρκετούς (αλλά αφανείς)  υπάρχοντες: τον Αλκίνοο Ιωαννίδη.  

Επισυνάπτω τρία βίντεο αφιερωμένα στον Σωτήρη Μουστάκα, αξιοπρεπή άνθρωπο, άδολο πατριώτη και εξαιρετικό ηθοποιό -όχι μόνο κωμικό- (συμπατριώτη του Ιωαννίδη) και το τέταρτο στον Διονύση Σαββόπουλο ' συνοδοιπόρο  όλων των προοδευτικών ανθρώπων, (μέχρι ενός σημείου, τουλάχιστον).

 

1. Η κορυφαία σκηνή του Σωτήρη Μουστάκα από την ταινία "Ένας νομοταγής πολίτης"   https://www.youtube.com/watch?v=UJZidN4WsyY 

2. Ένας νομοταγής πολίτης (1974) Τι σημαίνει συμβιβασμός; https://www.youtube.com/watch?v=cxswSBKHiS8
3. Ο Μουστάκας μιλάει για την ταινία "Νομοταγής Πολίτης" https://www.youtube.com/watch?v=5oGo9CA3Etw 
4. Διονύσης Σαββόπουλος -Σαν Ρεμπέτικο Παλιό https://www.youtube.com/watchv=tM7cEvzMZBs

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Το έγκλημα της πολιτικής αδράνειας - Το δυστύχημα των Τεμπών

 

Δίδυμη Σήραγγα Τεμπών 
Σκέψεις και διαπιστώσεις "κατόπιν τραγωδίας":
Η στιγμή, όσο κι αν είναι ακατάλληλη, δυστυχώς προσφέρεται για μια απάνθρωπη αριθμολογία και έναν επίκαιρο πολιτικό σχολιασμό, σχετικά με τα αρνητικά αλλά και τα "θετικά" αποτελέσματα αυτού του τραγικού συμβάντος.
Αρχίζω, υποθέτοντας, πως αν η δεύτερη αμαξοστοιχία δεν ήταν εμπορική αλλά επιβατική, και η σύγκρουση λάμβανε χώρα στο ίδιο σημείο, οι νεκροί θα ήταν τουλάχιστον διπλάσιοι. Αν η σύγκρουση συνέβαινε λίγα μέτρα πιο πίσω -ακριβώς στο κέντρο της σήραγγας- η τεράστια δύναμη της αδράνειας από τη σύγκρουση δεν θα εκτονωνόταν μερικώς με τον εκτροχιασμό και θα μεταδιδόταν ακέραια έως και το τελευταίο βαγόνι του τρένου που μετέφερε επιβάτες. Οι καπνοί, η φωτιά αλλά και η πρόσκρουση στα τοιχώματα της σήραγγας, που θα ακολουθούσε, θα εξόντωνε και τους τελευταίους επιβιώσαντες της σύγκρουσης.
Ζητώ προκαταβολικά συγγνώμη, για την ασέβεια του σχολιασμού που θα ακολουθήσει -για λογαριασμό των υπευθύνων- αλλά οι ίδιοι στερούνται της απαραίτητης προσωπικής και κοινωνικής ευαισθησίας που θα έπρεπε να διαθέτουν και να δείξουν στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτού του εγκλήματος κι έτσι, προκύπτει η άμεση ανάγκη μιας ακόμα κραυγαλέας επισήμανσής (της δικής μου).
- Στη συγκεκριμένη περίπτωση, με την τραγωδία των Τεμπών θα σταματήσουν με τον πιο άμεσο και απόλυτο τρόπο οι συμψηφισμοί των νεκρών από προηγούμενες τραγωδίες, δηλαδή, δεν θα ακουστεί ξανά το αλαζονικό επιχείρημα της κυβέρνησης προς την προηγούμενη κυβέρνηση: "Εσείς μετράτε νεκρούς -εννοούσαν τους 101 στο Μάτι- ' Εμείς (η τωρινή κυβέρνηση) μετράμε υλικές καταστροφές!!!" γιατί τώρα και οι κυβερνώντες "μετρούν" νεκρούς" στα Τέμπη, καθώς η ζωή επέβαλε αυτόν τον "ανίερο συμψηφισμό."
- Η τεράστια επικοινωνιακή και πολιτική, ελληνική επιτυχία της αποστολής της ΕΜΑΚ στους σεισμούς της Τουρκίας που προηγήθηκε του ατυχήματος και που εκμεταλλεύθηκε στο έπακρο η κυβέρνηση, "συμψηφίστηκε" από την ίδια τη ζωή, με τον πιο αποτρόπαιο τρόπο, με τη σύγκρουση των τρένων στα Τέμπη. Αν και τα μεγέθη του σεισμού και του ατυχήματος δεν είναι συγκρίσιμα, πάντως, βρίσκουν στο τιμόνι των δύο γειτονικών χωρών (Ελλάδας και Τουρκίας) έναν "πρόεδρο" (στρατιωτικό και πολιτικό δικτάτορα) και έναν "επιτελάρχη" (επικοινωνιακό μονάρχη). Όπως προκύπτει από την ιστορική εμπειρία, οι συγκεντρωτικές εξουσίες των ηγετών δεν ευνοούν τη δημοκρατική διακυβέρνηση των χωρών και αν προστεθεί σε αυτά και η κοινωνική αναλγησία, τότε οι δύο χώρες δεν φαίνεται να διαφέρουν ουσιαστικά στις εξουσιαστικές κοινωνικές πολιτικές που ασκούν.
- Η συμφορά των Τεμπών αφύπνισε τα πολιτικά και κοινωνικά κινήματα, παραμέρισε "οριστικά(;) " το "μούδιασμα" από την πανδημία και πρόσθεσε στο σκάνδαλο των υποκλοπών, τη μέγιστη πολιτική αδιαφορία του επιτελικού κράτους για τον απλό πολίτη και την προβληματική καθημερινή του διαβίωση όπως προκύπτει από το μέγιστο γεγονός της ακρίβειας των αγαθών.
- Πέρασε σε δεύτερο πλάνο ο αγώνας των καλλιτεχνών για κοινωνική και προσωπική καταξίωση των σπουδών και των πτυχίων τους, αλλά οι καλλιτέχνες ενώθηκαν με τους νέους στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για τη δολοφονία των 57 ανθρώπων στα Τέμπη, αυξάνοντας σημαντικά την κοινωνική συνοχή όσων συμμετέχουν στα κινήματα.
- Ο υπουργός μεταφορών παραιτήθηκε για να δείξει ευθιξία, αφού δεν μπόρεσε κατά τη διάρκεια της θητείας του να δείξει την απαραίτητη ικανότητα να διοικήσει ένα υπουργείο που βρίσκεται σε άμεση εξάρτηση με την μετακίνηση και την ατομική ασφάλεια των πολιτών. Σημειώνεται το γεγονός πως η παραίτηση είναι προσχηματική αφού ο κύριος Κ.Κ. σκέπτεται να είναι πάλι υποψήφιος του κόμματός του στις επερχόμενες εκλογές. Όσοι εσωκομματικοί συνάδελφοί του έχουν τη στοιχειώδη πολιτική νοημοσύνη να μην εκτίθενται τόσο απροκάλυπτα απέναντι στο "λαϊκό αίσθημα", του "προτείνουν" με ευγένεια να αποφασίσει ο ίδιος να μην κατέβει στις εκλογές διευκολύνοντας έτσι το κόμμα να δείξει την όποια, έστω και ετεροχρονισμένη, κοινωνική ευαισθησία. Αλλά ο "πρώην" σωπαίνει καθώς φαίνεται πως έχει πάντα στο μυαλό την πολιτική του εξέλιξη -υπεράνω της τραγωδίας- που προκάλεσε η αβουλία και η ανεπάρκειά του ως υπουργού, που καταλήγει σε ηθική αυτουργία.  Εμφανίστηκε χθες ο υπουργός Επικρατείας, ένας από τους λίγους νοήμονες ανθρώπους αυτής της κυβέρνησης, να ζητήσει από τους ψηφοφόρους των Σερρών να δώσουν "μια δεύτερη ευκαιρία" στις εκλογές στον παραιτημένο υπουργό ' να δείξουν ότι τον συγχωρούν -παρακάμπτοντας έτσι την δημοσιογραφική επιτίμηση, την κοινωνική κατακραυγή και την λαϊκή αγανάκτηση- για το έγκλημα των Τεμπών με τον πιο λαϊκίστικο τρόπο. Άλλωστε η υποκρισία ανήκει σε ένα κόμμα που όπως όλα τα συντηρητικά κόμματα των χωρών του πρώην Τρίτου Κόσμου θέλει να λέγεται "λαϊκό", και νομίζει πως αποστασιοποιείται από τον λαϊκισμό κατηγορώντας άλλα κόμματα γι αυτό.
Ο πρώην πρωθυπουργός Κ.Κ., πάντως, δήλωσε προ ημερών, πως δεν θα συμμετάσχει στις εκλογές, ανοίγοντας τον πολιτικό δρόμο προς τον συγγενή του να ακολουθήσει τον δρόμο των συνονόματου Κωνσταντίνου Καραμανλή που ξεκίνησε κι εκείνος -αν γνωρίζετε- την μεγάλη πολιτική του καριέρα .ως υπουργός μεταφορών.
Γιατί τα γράφω όλα αυτά; Η ανάλυση της πολιτικής αθλιότητας δεν πιστεύω πως συμβάλλει στην ανάδυση της κοινωνικής ευαισθησίας, αλλά παραμερίζει -έστω και στιγμιαία- τον πολιτικό φαρισαϊσμό και αποκαλύπτει τις πραγματικές προθέσεις των εκάστοτε κυβερνώντων.
Θεωρώ πως η περίοδος των εορτών του Πάσχα, που θα προηγηθεί των Εκλογών, θα κατευνάσει κάπως τη λαϊκή οργή, αλλά όχι την κοινωνική μνήμη, καθώς θα εντείνει τις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας  των πολιτών. Από την άλλη πλευρά, δυστυχώς, για την Ελλάδα, νομίζω πως οι Έλληνες πολιτικοί αφοσιωμένοι στον προεκλογικό αγώνα, δεν θα δώσουν την πρέπουσα σημασία στο αποτέλεσμα των εκλογών στην Τουρκία, καθώς μια πιθανή εκλογή του Κιλιντσάρογλου, μετά από λίγους μήνες ύφεσης της έντασης, θα επηρεάσει, πιστεύω, δυσμενώς τις σχέσεις των δύο χωρών, καθώς προβλέπω πως ο Ερντογάν θα αποδειχθεί, τελικά, περισσότερο μετριοπαθής από τον πρώτο.   
Εύχομαι στα πολιτικά κόμματα καλά αποτελέσματα στις εκλογές και σε όσους πολιτικούς δίνουν την πρέπουσα σημασία στην κοινωνική αδράνεια έναν ήρεμο και μακάριο ύπνο.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Ελεύθερος χρόνος και εργασιακή απελευθέρωση

Σκέψεις με αφετηρία το γνωστό βιβλίο της Αλ. Κορωναίου

Όλοι οι συνεπείς με τις δημοκρατικές πεποιθήσεις τους πανεπιστημιακοί δάσκαλοι που έτυχε να γνωρίσω κατά τη διάρκεια του περάσματός μου  από τους χώρους της ψυχολογίας, της ιστορίας και της παιδαγωγικής, αποφεύγουν να δηλώσουν απόλυτοι γνώστες  των  θεμάτων του αντικειμένου τους και -σε κάποιο βαθμό- συγγενικών αντικειμένων ' σπεύδουν να σημειώσουν την υποκειμενικότητα της διδακτικής προσέγγισής τους, κι ας αυτο-υποτιμούν με αυτό τον τρόπο την εγκυρότητα και την αντικειμενικότητα των θέσεων και των απόψεών τους. 

Αυτό συμβαίνει, κατά τη γνώμη μου, και στην περίπτωση αυτού του βιβλίου, όπου η συγγραφέας-επιμελήτρια υπονοεί στον πρόλογο πως το συγκεκριμένο βιβλίο παρότι τιτλοφορείται έτσι, δεν είναι ούτε "Μια" ούτε "Η" ούτε καν, απλά, "Κοινωνιολογία του ελεύθερου χρόνου", αλλά σημειώνει πως είναι μια συλλογή κειμένων για τον ελεύθερο χρόνο που εκφράζει τις απόψεις των συγγραφέων που παρατίθενται εδώ.

Τα μόνα κοινά χαρακτηριστικά των κοινωνιολόγων που φιλοξενούνται εδώ φαίνεται να είναι η γαλλική καταγωγή, η ειλικρίνεια στην προσέγγιση της έννοιας του ελεύθερου χρόνου και η διεισδυτική σκέψη.

Ο Ζοφρ Ντυμαζντιέ, που θεωρείται πατέρας της κοινωνιολογίας του ελεύθερου χρόνου, επιχείρησε πρώτος στη δεκαετία του '50 να διακρίνει τον ελεύθερο χρόνο ως ιδιαίτερο αντικείμενο της κοινωνιολογίας, με συγκεκριμένες ασχολίες είτε θρησκευτικές, είτε πολιτικές, είτε ψυχαγωγικές-πολιτιστικές.

Θυμάμαι μια φίλη, καθηγήτρια κοινωνιολογίας να μονολογεί με πικρία στο διάλειμμα μιας διάλεξης: "Ελεύθερος χρόνος ' το τελευταίο αντικείμενο ενδιαφέροντος στην διδασκαλία της κοινωνιολογίας!"

Άκουσα αρχικά με κατάπληξη και στη συνέχεια με κατανόηση το παράπονό της καθώς η προσωπική μου άποψη ήταν εντελώς αντίθετη, δηλαδή, ότι η ελευθερία αρχίζει με τον ελεύθερο χρόνο (Μαρξ). Κατά τη γνώμη μου, ελεύθερος χρόνος είναι ο πραγματικά βιωμένος -από τον άνθρωπο- χρόνος, εκπαιδευτικά και ψυχαγωγικά, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο και η βάση κάθε δημιουργικής ανάπτυξης. Ο Τόμας Μορ στην Ουτοπία δείχνει να εκτιμάει ιδιαίτερα τη σχέση αγροτικής εργασίας και κοινωνικής ζωής.

Ας προσπαθήσουμε να διακρίνουμε στοιχεία και χαρακτηριστικά της έννοιας αυτής. Πρώτα-πρώτα η έννοια του χρόνου από την αρχαιότητα, έχει ιδιαίτερες σημασίες στη φιλοσοφία, τη φυσική, την οικονομία, τη λογοτεχνία, την ψυχολογία, τη βιολογία και την κοινωνιολογία. Στη συνέχεια η έννοια της εργασίας. Ο Αντρέ Γκορζ διακρίνει τρεις μορφές ανθρωπισμού της εργασίας: η πρώτη αντιπροσωπεύει την επαγγελματική αμειβόμενη δραστηριότητα, η δεύτερη τη λεγόμενη εργασία για τον εαυτό μας και την τρίτη τις λεγόμενες αυτόνομες δραστηριότητες που παράγουν πολιτισμό υπερβαίνοντας τις έννοιες της παραγωγικότητας και του κοινωνικού χρόνου.Το γεγονός ότι δηλώνεται ένας χρόνος ως "ελεύθερος" γίνεται μάλλον για να διακριθεί από το άλλο μέρος του, που θα μπορούσε να ονομαστεί "σκλαβωμένος, υποδουλωμένος" ή έστω "δεσμευμένος" χρόνος. Που; Μα, βέβαια στην εργασία! Μα είναι η εργασία, δουλειά, δουλεία ή εξαναγκασμός; Προφανώς στην βιομηχανική, μεταβιομηχανική και, τώρα, στην τεχνολογική εποχή που ζούμε, μάλλον έτσι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί. Η κατάργηση ή η κατάφωρη παραβίαση των ωραρίων εργασίας από τους εργοδότες, μειώνει έως μηδενισμού τον ελεύθερο χρόνο των εργαζομένων. Σε αυτή την περίπτωση, ένας άνθρωπος χωρίς ελεύθερο χώρο-χρόνο να ανασυγκροτήσει την προσωπικότητά του δεν είναι "άνθρωπος" αλλά εργαζόμενος "σε αναστολή", έως την επόμενη ημέρα όπου θα "ξαναγίνει" ή μάλλον θα "παραμείνει" μόνο εργαζόμενος. Μα, όλα αυτά θα μου πείτε, είναι από γνωστά, έως, σχεδόν αυτονόητα ' γιατί να τα επαναλάβουμε εδώ; Είναι μια προσπάθεια να καταλάβουμε, γιατί αν καταλάβουμε θα διεκδικήσουμε και αρχίζοντας να διεκδικούμε θα επαναστατήσουμε και αν επαναστατήσουμε, συνήθως, θα μείνουμε άνεργοι! Όχι, δεν ειρωνεύομαι τον εργαζόμενο, ούτε δηλώνω ηττοπάθεια και απαξιώ να διεκδικήσω εργασιακά δικαιώματα και ανθρώπινες συνθήκες εργασίας, διαπιστώνοντας το μάταιο του εγχειρήματος. Αντίθετα, αναζητώ με αγωνία την αρχή της διαδικασίας που μετέτρεψε έναν σχεδόν απόλυτα ελεύθερο άνθρωπο, σε έναν άλλο, εντελώς εξαρτώμενο από τις συνθήκες και τους όρους εργασίας, άνθρωπο.

Τι θα έπρεπε να διαθέτει ένας εργαζόμενος για να απελευθερωθεί από τις συχνά απάνθρωπες συνθήκες εργασίας του; Το κεφάλαιο και τα μέσα παραγωγής, θα απαντούσε ο Μαρξ. Είναι εφικτό, κάτω από τις παρούσες συνθήκες να αποκτήσει κάτι τέτοιο; Μόνο με εξέγερση και επανάσταση. Αλλά ο άνθρωπος έχει συνηθίσει να επιβιώνει, έστω και κάτω από δουλικές συνθήκες για να μην διακινδυνεύσει να χάσει την όποια ζωή του, στην προσπάθεια να διεκδικήσει μια αναβαθμισμένη, εργασιακά, εκδοχή της.

Το ζήτημα να εργάζεται κάποιος λιγότερο, αλλά να παράγει περισσότερο, κατά τον Ντυρκέιμ, δεν έχει λυθεί. Οι μηχανές που ήρθαν στις περιόδους της βιομηχανικής και της τεχνολογικής επανάστασης για να υποβοηθήσουν την ανθρώπινη εργασία, έφτασαν στις μέρες μας, να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη εργασιακή παρουσία. 

Οι ψυχολόγοι και οι παιδαγωγοί που θέλησαν να συμβάλλουν στην εξήγηση της ύπαρξης ή της δημιουργίας του ελεύθερου χρόνου από τον νέο άνθρωπο κινήθηκαν στην γραμμή: παιχνίδι > σχολική εκπαίδευση > επαγγελματική κατάρτιση > θέση εργασίας. 

Αναλυτικότερα, στην νηπιακή και προσχολική ηλικία, ο χρόνος ενασχόλησης με το παιδικό παιχνίδι είναι άπλετος, με την προϋπόθεση πως οι γονείς είναι σε θέση να προσφέρουν στο παιδί παιχνίδια που θα το αναπτύξουν στη συνέχεια ως άτομο και ως κοινωνικό χαρακτήρα. Το παιχνίδι σημαίνει την είσοδο του παιδιού σε ένα σύμπαν ψευδαισθήσεων που αναπαύει και ψυχαγωγεί συνδυάζοντας την ιδέα των ορίων ανάμεσα στον καταναγκασμό και την ελευθερία, τη μονοτονία και την εφευρετικότητα. Πρώτη προϋπόθεση στην παιδευτική διαδικασία, κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να είναι η ολοκλήρωση των εργασιών στο δημοτικό σχολείο και η παραχώρηση όλου του υπόλοιπου χρόνου του παιδιού σε δημιουργικές ασχολίες ' ο χρόνος δεν πρέπει να "παραχωρείται" ως ελεύθερος, αλλά να είναι αυτονόητο πως είναι πραγματικά.

Στη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, νομίζω πως θα πρέπει να διαπιστώνονται οι κλίσεις και τα ενδιαφέροντα του παιδιού και να αρχίζει ο προσανατολισμός του παιχνιδιού -που δεν παύει να υπάρχει- ως μια κύρια εκπαιδευτική διαδικασία που οργανώνεται καλύτερα, σύμφωνα με ελεύθερα επιλεγμένους εκπαιδευτικούς - ψυχολογικούς κανόνες ενώ εισάγονται, ταυτόχρονα, οι πρώτες, ουσιαστικές προϋποθέσεις κοινωνικοποίησης του παιδιού (Χουίζινγκα).

Η συμμετοχή του ατόμου στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, πιστεύω πως θα πρέπει να θεωρείται συνέχεια, της εκπαιδευτικής διαδικασίας, που πραγματοποιήθηκε στην προηγούμενη βαθμίδα, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στην ακαδημαϊκή αγωγή, δηλαδή στην συνειδητοποίηση από το νεαρό άτομο πως η παρουσία και η δράση του σε αυτό το ανώτερο παιδευτικό επίπεδο, δεν έχει σκοπό, μέσα από τον επικείμενο εργασιακό ανταγωνισμό, να διακριθούν οι ισχυρότεροι, αλλά οι καλύτερα κοινωνικά προσαρμοσμένοι ' οι ψυχολογικά  ισορροπημένοι και όσοι δεν έχουν υιοθετήσει μηχανικά χαρακτηριστικά, αλλά έχουν διατηρήσει την ανθρωπιά τους. Ειδικά για την περίπτωση των ελληνικών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, χρειάζεται η διασύνδεση της θεωρητικής διδασκαλίας με την πρακτική άσκηση στην αγορά εργασίας -σε μια πρόβα της επικείμενης εργασιακής ένταξης.  

Το ιδανικό για το άτομο, κατά τη γνώμη μου, στον χώρο εργασίας θα είναι να "συγχέεται" η εργασιακή διαδικασία με την ενασχόληση με το "εργασιακό επαγγελματικό παιχνίδι", με την παράλληλη παρουσία εργασιακών κανόνων, επαγγελματικής ηθικής και επαρκούς επιστημονικής κατάρτισης.

Στην πρακτική εφαρμογή των εργασιακών δράσεων, ο ελεύθερος χρόνος θα συνυπάρχει και θα συνυφαίνεται με την αμιγή εργασία ' δεν θα διαχωρίζεται "ως απελεύθερος" χρόνος από μια καταναγκαστική εργασία και θα επιτρέπει στο άτομο να μη διχάζεται στην εργασιακή και στην προσωπική του εκδοχή αλλά να παραμένει μια ενιαία και αδιαίρετη προσωπικότητα.

Το "ποτήρι" - οι κοινωνικές δομές, δεν έχει καμία σημασία αν θεωρείται μισοάδειο ή μισογεμάτο ' το ζήτημα είναι να περιέχει την κατάλληλη ποσότητα πόσιμου νερού που χρειάζεται το άτομο για να ξεδιψάσει. Πάντως, σε κάθε περίπτωση, είναι απαραίτητο ο άνθρωπος, ιδιαίτερα οι γυναίκες και οι νέοι, να παίρνουν θέση στη διεκδίκηση της εργασίας ή στην απόδοση του ελεύθερου χρόνου Το δικαίωμα στην τεμπελιά τον Πωλ Λαφάργκ μοιάζει με την επιλογή ενός ανθρώπου που δεν θέλει να παραδεχτεί ότι διψάει και κάθεται αδιάφορος δίπλα σε ένα άδειο ποτήρι. Οι δραστηριότητες αξιοποίησης του ελεύθερου χρόνου από τον σημερινό άνθρωπο δεν φαίνεται να συνδυάζουν την άποψη του Αριστοτέλη για συνδυασμό της σχόλης με τη σοφία. Ο άνθρωπος που, κατά το κοινώς λεγόμενο "δίνει τον καλύτερο εαυτό του" σε δύσκολες δράσεις, ταυτόχρονα είναι σαν να παραδέχεται ότι έχει και τον "χειρότερο" εαυτό του, όπως σημειώνει ο Γκόφμαν, που αποτυγχάνει να ανταποκριθεί σε άλλες, ανάλογες περιπτώσεις δράσεων. Ο Ανρί Υμπέρ υποστηρίζει ότι όπως ο χώρος έτσι και ο χρόνος αποτελεί αντικείμενο συλλογικών αναπαραστάσεων.

Ο Λαβίβ ντ' Επινέ διακρίνει δύο παραδοσιακές αναπαραστάσεις της εργασίας και του ελεύθερου χρόνου: α) την ικανοποίηση από την εργασία ή στην εργασία που παρατηρείται περισσότερο στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα που γι αυτό άλλωστε εξακολουθούν να επενδύουν ψυχολογικά στην εργασιακή δραστηριότητα και β) την απώθηση και τη διάθεση φυγής από την εργασία των λαϊκών στρωμάτων, που επιδιώκουν μια ξεκάθαρη διάκριση ανάμεσα στον χρόνο εργασίας και στον ελεύθερο χρόνο. Έτσι, το ζήτημα δεν είναι να περιχαρακώνουμε χώρους, όπως η εργασία -κατακερματίζοντάς την- και η προσωπική ζωή, ώστε να διασφαλίσουμε ένα μέρος της ελευθερίας που χρειαζόμαστε για να ζήσουμε, αλλά να διεκδικούμε το σύνολο του χρόνου της ελευθερίας που δικαιούμαστε και αξίζουμε ως ανθρώπινα και δημιουργικά όντα (Ζωρζ Φρίντμαν, Νικόλ Σαμυέλ).

Αν όλος ο χρόνος είναι παντοτινά παρών, όλος ο χρόνος μένει αλύτρωτος (T.S. Eliot)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

 

Πηγή: Αλεξάνδρα Κορωναίου, Κοινωνιολογία του ελεύθερου χρόνου, Εκδ. Νήσος 1996, σ.σ. 392.

 

Απορρίμματα και Σκουπίδια

Συνώνυμα, θα μου πείτε ' αλλά ας μιλήσουμε λίγο γι αυτά και ίσως φανεί πως όχι μόνο δεν μοιάζουν, μεταξύ τους αλλά μπορεί να έχουν και εντελώς αντίθετη έννοια. 

Απορρίπτουμε σε ένα καλάθι και -τελικά- σε έναν κάδο, ότι είναι εντελώς άχρηστο, δηλαδή δεν μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί με κανέναν τρόπο -ακόμα και αν αν επισκευαστεί- είτε για τον σκοπό για τον οποίο κατασκευάστηκε είτε για έναν άλλο ή ακόμα και για έναν εντελώς διαφορετικό σκοπό, σύμφωνα με τις αρχικές προδιαγραφές λειτουργίας του. 

Έτσι για παράδειγμα ένα φθαρμένο λάστιχο αυτοκινήτου μπορεί να χρησιμοποιηθεί , αν δεθεί με ένα σκοινί από ένα δέντρο σαν κούνια για παιδιά ή σαν παιχνίδι, κυλώντας το. Στην περίοδο της Κατοχής στην Ελλάδα, έκοβαν το λάστιχο σε κομμάτια και κατασκεύαζαν σόλες παπουτσιών, γιατί τα καινούργια παπούτσια ήταν δυσεύρετα όπως άλλωστε και τα χρήματα. Σήμερα, πέρα του ότι ανακυκλώνουν τα λάστιχα, τα βλέπουμε π.χ. να είναι στοιβαγμένα ως προστατευτικό φράγμα στις πίστες των αγώνων ταχύτητας. 

Αυτά, ως μια γενική τοποθέτηση. Τώρα ας έρθουμε στην Ελληνική καθημερινή πραγματικότητα. Ίσως να έχετε παρατηρήσει πως εκτός από όσα οι καταναλωτές πετούν μέσα στους κάδους απορριμμάτων υπάρχουν και κάποια αντικείμενα ή τρόφιμα που αφήνουν κρεμασμένα σε πλαστικές τσάντες στα χερούλια των κάδων, όπως, για παράδειγμα τρόφιμα (ψωμί, λάδι, φρούτα, αναψυκτικά, λαχανικά κ.ά.). αλλά και αντικείμενα δίπλα στους κάδους όπως παπούτσια, βιβλία, ακόμα και μεγάλα έπιπλα όπως καρέκλες, τραπέζια, καινούργια στρώματα κρεβατιών κλπ. Η επιλογή τους να τα αφήσουν παράπλευρα δείχνει πως μπορούν να διακρίνουν ότι τα αντικείμενα αυτά μπορεί να μην είναι πλέον απαραίτητα γι αυτούς αλλά είναι πολύ πιθανό να αξιοποιηθούν από άλλους ανθρώπους που τα έχουν ανάγκη. Ο τρόπος που τα τοποθετούν ' με σειρά και μερικές φορές ακόμα και συσκευασμένα σε φροντισμένα δέματα, αποδεικνύει την ύπαρξη κοινωνικής ευαισθησίας.

Αλλά, ποιοί είναι οι άνθρωποι που χρειάζονται "τα απορρίμματα"; Πρώτα και κύρια απ' όλους είναι οι άστεγοι που σχεδόν πάντα είναι και άνεργοι, καθώς κανένας δεν εμπιστεύεται να τους δώσει δουλειά ή γιατί έχουν επιλέξει αυτό τον τρόπο ζωής "εκ πεποιθήσεως" ως πρότυπο ενός μοντέλου ζωής αντίθετο με αυτό της καταναλωτικής κοινωνίας, έστω κι αν τροφοδοτούνται, τελικά, και από τα "σκουπίδια" της. Έπειτα είναι οι άνθρωποι των χαμηλότερων στρωμάτων της μεσαίας τάξης που "πιάνουν τα χέρια τους" και μπορούν να επισκευάσουν εύκολα ένα έπιπλο που χρειάζεται λουστράρισμα ή μια πολυθρόνα γραφείου που της λείπει ένα ροδάκι και μπορεί να συμπληρωθεί άμεσα. Δεν έχω παρατηρήσει ποτέ καλοντυμένο κύριο ή κυρία ή νεαρό παιδί με μια σχετική οικονομική άνεση να βρίσκεται κοντά σε κάδο σκουπιδιών ' πόσο μάλλον να ενδιαφέρεται για οποιοδήποτε αντικείμενο γύρω από αυτόν και είναι αναμενόμενο ' συνήθως ο καταναλωτής είναι ο πρωτεύων παραγωγός που παράγει απορρίμματα για τον δευτερεύοντα "καταναλωτή" που τα ξαναχρησιμοπιεί σύμφωνα με τις γνώσεις και τις ανάγκες του.

Έχω, επίσης, ακούσει μαρτυρίες παλιατζήδων που τη στιγμή που έψαχναν σε κάποιο κάδο της Εκάλης, της Κηφισιάς ή του Κολωνακίου τους πλησίασε κάποιος και τους έδωσε ένα δεκάευρο ή ένα δίευρο, όπως και τη μαρτυρία άστεγου που του έδωσαν ελεημοσύνη και άφησε τα κέρματα που του έδωσαν να πέσουν στο έδαφος γιατί του φάνηκαν ψιλά και δεν καταδέχτηκε να τα κρατήσει. Αυτό, θεωρητικά, θα μπορούσε να ονομαστεί δείγμα κοινωνικής αλληλεγγύης που συμβάλλει στην κοινωνική συνοχή, αν δεν ήταν "αφ' υψηλού" ελεημοσύνη. Δεν το βρίσκω όμως κακό, γιατί πίσω από οποιοδήποτε ατομικό κίνητρο, η βοήθεια είναι πάντα βοήθεια.

Αλλά, υπάρχει ένα ζήτημα ' όταν τα τρόφιμα ή τα μικροαντικείμενα βρίσκονται κρεμασμένα στο χερούλι ή δίπλα σε έναν κάδο, μπορούν εύκολα να μεταφερθούν από όποιον τα έχει ανάγκη ' όταν, όμως πρόκειται για μεγάλα αντικείμενα, αν ο συλλέκτης δεν είναι παλιατζής (με δικό του μεταφορικό μέσο) τότε επιστρατεύονται τα γνωστά καροτσάκια πλατφόρμες όσων μαζεύουν και στοιβάζουν σε αυτά πατικωμένα χαρτόκουτα συσκευασιών ή τα παλιά σιδερένια καροτσάκια των σουπερμάρκετ που μπορούν να μεταφέρουν βαρύτερα αντικείμενα. 

Γνωστά, θα μου πείτε, λίγο-πολύ όλα αυτά ' τα βλέπουμε κάθε μέρα γύρω μας ' γιατί να ασχολούμαστε με αυτά; Μα γιατί, ακριβώς επειδή είναι αυτονόητα, δεν τους δίνουμε τη σημασία που πρέπει. Και ποιά είναι αυτή η σημασία; 

Φτάνουμε τώρα σε ένα κρίσιμο σημείο και μπορεί να σας στενοχωρήσω!

- Αγοράζουμε όποια τρόφιμα μας είναι εντελώς απαραίτητα για να ζήσουμε ' στην ποσότητα που χρειαζόμαστε.

- Δεν βγαίνουμε για ψώνια για να καλύψουμε το συναισθηματικό μας κενό με μια άκρατη καταναλωτική αμετροέπεια. (συγγνώμη, κυρίες μου)

- Δεν αγοράζουμε κάθε μέρα και κάποιο καινούργιο ρούχο για να μας δουν στη γειτονιά ή στον επαγγελματικό και κοινωνικό μας κύκλο, αλλά, και ούτε, αντίθετα, κυκλοφορούμε με κουρελιασμένα τζην για να χλευάσουμε την καταναλωτική κοινωνία, γιατί μέσα σε αυτή ζούμε ανεξάρτητα από τον βαθμό στο οποίο την αποδεχόμαστε.

- Δεν παρατηρούμε, από την μπαλκονόπορτα του σπιτιού μας, τον άστεγο που στέκεται δίπλα στον κάδο, απέναντι από το σπίτι μας, όπου αφήσαμε συγκεκριμένα αντικείμενα και έχουμε βάλει στοιχήματα με τους φίλους μας: ποιό θα πιάσει πρώτο ' ποιά θα πάρει τελικά ' και δεν πανηγυρίζουμε όταν κερδίζουμε ένα στοίχημα και μάλιστα τόσο δυνατό ώστε να μπορεί να μας ακούσει ακόμα κι αυτός ο δυστυχής, κάτω στο δρόμο! Αν θέλετε τόσο πολύ να συμμετάσχετε σε ένα ριάλιτυ σώου να δηλώσετε συμμετοχή σε ένα τέτοιο παιχνίδι ' μην διοργανώνετε δικά σας αυτοσχέδια παιχνίδια διαλέγοντας μάλιστα για τον εαυτό σας το ρόλο του Big Brother ή  αν προτιμάτε της Big Sister ' δεν σας τιμά είτε Μεγάλοι Αδελφοί είστε, είτε Μεγάλες Αδελφές.

- Σε κάδους απορριμάτων υπάρχει μια αυτοκόλλητη μαύρη φιγούρα που λέει: Είμαι άνθρωπος δεν είμαι σκουπίδι" γιατί έχει τοποθετηθεί εκεί; Γιατί η φιγούρα αυτή απεικονίζει μια μαύρη γυναίκα; Μη μου πείτε πως δεν ξέρετε την απάντηση...

Θυμάμαι έναν αξιοπρεπή και σοβαρό άνθρωπο (οδοκαθαριστή) να δηλώνει στην  τηλεόραση -σχετικά με τους όρους και τις συνθήκες εργασίας, κατά τη διάρκεια μιας παρατεταμένης απεργίας των εργαζομένων στην καθαριότητα- ως απάντηση στις διαμαρτυρίες των πολιτών για τους συσσωρευμένους όγκους των σκουπιδιών: "Μαζεύουμε τα σκουπίδια ' δεν είμαστε σκουπίδια".

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Michelle Obama (Robinson)

 

Τρία ζώα αγάπησα στη ζωή μου: τους σκύλους, τα δελφίνια και τα άλογα. Έζησα αρκετά με σκυλιά και τα κατάλαβα (όσο είναι δυνατό να καταλάβουμε ένα άλλο είδος). Τα δελφίνια τα γνωρίζω ελάχιστα όπως και τα άλογα. Όμως ο ψυχισμός μου είναι πολύ κοντά στα δύο τελευταία. Αλλά και ζώα που δεν αγάπησα, συμβαίνει να τα σέβομαι, όπως τα αιλουροειδή, γενικά. Ιδιαίτερο σεβασμό τρέφω για τους μαύρους πάνθηρες γιατί δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν με την άγρια ομορφιά της τίγρης και της λεοπάρδαλης αλλά προβάλλουν απροκάλυπτα τον σοβαρό δυναμισμό του μονόχρωμου εαυτού τους. βέβαιοι πως θα γίνουν αποδεκτοί και ήσυχοι πως μπορούν να πορευτούν στη ζωή της ζούγκλας με ασφάλεια.

Ένα χαρακτηριστικό πρόσωπο της δημόσιας ζωής, ανά τον κόσμο, που μου θυμίζει αυτό το τελευταίο μεγαλοπρεπές ανώτερο θηλαστικό είναι και η κυρία Μισέλ Ομπάμα (Ρόμπινσον). Αυτό το ριζοσπαστικά ατίθασο χαμόγελο και το χέρι με το οποίο στηρίζει το πρόσωπο και το μυαλό της, με βεβαιώνει πως κατάλαβα καλά: είναι μια γυναίκα που παραχωρεί -αν θέλει-, δεσμεύεται, αν κρίνει τη συμβίωση με έναν άλλο άνθρωπο (εννοώ τον σύζυγό της) συμβατή με τον εαυτό της, και έχει σχεδόν  ανεξάντλητη ενέργεια να αφιερώσει στα καθημερινά προβλήματα των ανθρώπων της γειτονιάς, της πόλης της (Σικάγο), της χώρας της (ΗΠΑ) έως και όλου του Κόσμου. 

Ξεκινώντας την ανάγνωση του βιβλίου της, και συνυπολογίζοντας την έκτασή του, αλλά και πως είχα να κάνω στην πράξη με μία πολιτικό,ομολογώ πως δεν ήμουν βέβαιος πως θα το ολοκληρώσω.

Αλλά, ήδη από την πρώτη σελίδα, η συγγραφέας καθησύχασε τις επιφυλάξεις μου, με την απλότητα, την αλήθεια και καθαρή σκέψη της, απέναντι στον κόσμο και τη ζωή. 

Έλεγε πως όταν την ρωτούσαν σαν παιδάκι τι ήθελε να γίνει όταν μεγαλώσει δήλωνε, παιδίατρος γιατί αυτό είχε διαπιστώσει πως εντυπωσίαζε τους ενήλικες γύρω της. Άλλωστε, βιάστηκε να διορθώσει, πως η ωρίμανση δεν είναι μια στιγμή που τη φτάνεις, την κατακτάς και μετά αφήνεσαι να δρέψεις τους καρπούς της, αλλά μια διαρκής, μακρόχρονη διαδικασία που διαρκεί ως τον θάνατό μας.

Έπειτα, θυμάται πως στη δευτέρα δημοτικού, επέμεινε πολύ να μάθει να λέει μια λέξη που τη δυσκόλεψε αρχικά και κατά περίεργη ειρωνεία ήταν η λέξη: "μαύρο".  Πήγε καλά στο σχολείο, όταν άλλαξε τάξη, μεταφέρθηκε -με μεσολάβηση της μητέρας της- σε μια ανώτερη και ακολούθησε το δρόμο της με πολύ κόπο και αμείωτη θέληση. Αγαπούσε πολύ τον πατέρα της και τον αδελφό της, έμαθε πιάνο, σπούδασε αργότερα νομικά, κοινωνιολογία στο Πρίνστον και μετά στο Χάρβαρντ και ενώ έγινε μια επιτυχημένη νομικός, τα εγκατέλειψε όλα, γιατί συνειδητοποίησε ότι η καριέρα της μεγαλοδικηγόρου δεν την γέμιζε σαν άνθρωπο.

Παρότι δεν εκτιμούσε την πολιτική και τους πολιτικούς, συμπαραστάθηκε στον σύζυγό της στην πολιτική του πορεία, έγινε πρώτη, αλλά όχι πρώτη κυρία -γιατί κυρία ήταν πάντα- και εξανθρώπισε στα 8 χρόνια που παρέμεινε στον Λευκό Οίκο τη ζωή στην προεδρική κατοικία και στους γύρω χώρους όπου έζησε. 

Αν και είχε -κατά τη γνώμη μου- όλες τις προδιαγραφές για να εξελιχθεί σε έναν ανεξέλεγκτο επαναστατημένο άνθρωπο που είτε θα συμμετείχε σε ακραίες οργανώσεις όπως "Οι Μαύροι Πάνθηρες" ή θα ακολουθούσε πολιτικά κηρύγματα όπως του Μάλκομ Χ, προτίμησε τον δημοκρατικό δρόμο της κοινωνικής μεταρρύθμισης όπου πορευόταν ο αιδεσιμότατος Τζέσσε Τζόουνς (μαθητής του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ) και άλλες ειρηνικές πολιτικές προσωπικότητες.

Με δυσκολίες απέκτησε δικά της παιδιά, που τα λάτρεψε και τα υπεραγαπά. Παρακολούθησε τη σκέψη και την ψυχή του συζύγου της, όταν έγραφε το βιβλίο: Εικόνες του πατέρα μου ' δέχτηκε να του παραχωρεί έναν ιδιαίτερο προσωπικό οικιακό χώρο, όπου θα μπορούσε να διαβάζει, να συγκεντρώνεται και να γράφει. Επισκέφθηκαν μαζί με τον πρόεδρο Ομπάμα την αδελφή του στο Ναϊρόμπι της Κένυας, πήγαν στη Χαβάη (πατρίδα του Μπαράκ Ομπάμα) όπου ζούσαν οι γονείς του και γενικά προσπάθησαν να συνδέσουν όλα τα κομμάτια μιας ζωής, που η τύχη είχε σκορπίσει σε τόσο διαφορετικούς τόπους. Είναι χαρακτηριστικές δύο προσφωνήσεις του Μπαράκ για τη Μισέλ' την έλεγε "Μις" και "Κυρία Κοινή Γνώμη" και πιθανώς απευθυνόταν στην ανεξαρτησία που είχε ως γυναίκα και στις απόψεις της που ανήκαν μάλλον στην πλειοψηφία της κοινής γνώμης. 

Είναι χαριτωμένο το στιγμιότυπο, στην Κένυα, με τη δεύτερη σύζυγο του πατέρα του Μπαράκ Ομπάμα, όταν βλέποντας την Μισέλ και μη βρίσκοντάς την αρκετά μαύρη, τη ρώτησε ποιός από τους γονείς της ήταν λευκός, και πήρε την απάντηση: ΚΑΝΈΝΑΣ ' και οι δύο ήσαν Μαύροι-Μαύροι! 

Ο πρόεδρος Ομπάμα έγινε ο πολιτικός που όλοι ξέρουμε ' η γυναίκα του έγινε η πρώτη Αφροαμερικανή σύζυγος που έμεινε έως τώρα στον Λευκό Οίκο και -μετά από μια θλιβερή τετραετή παρένθεση- η διακυβέρνηση της Αμερικής επανήλθε στα χέρια ενός ισορροπημένου και ευγενούς νέου προέδρου του Τζο Μπάϊντεν. 

Η ζωή συνεχίζεται, και είναι όμορφη κι ας εξακολουθούν να κυκλοφορούν ανάμεσά μας άγρια ζώα, γιατί η πραγματική ζούγκλα έχει κανόνες και ακολουθούνται σαφείς αξίες, σε αντίθεση με τις ανθρώπινες κοινωνίες, όπου κάποιος δεν σκοτώνει για να τραφεί και να επιβιώσει, αλλά για να εκδικηθεί και για λόγους οικονομικού συμφέροντος.

Τελειώνοντας τη βιογραφία της η Μισέλ Ομπάμα γράφει πως είναι πολύ σημαντικό να θέλεις να γνωρίσεις και να ακούσεις τους άλλους ανθρώπους.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Πηγή: Michelle Obama, Becoming (Η δική μου ιστορία), μτφρ. Γεωργιάδου Ρηγούλα, Δρεπανιώτης Παναγιώτης, Εκδ.  Athens Bookstore Publications 2018, σ.σ. 520.

Η αμοιβή και η καλωσύνη

Πόσο έχει αλλάξει σήμερα η ρήση: ¨κάνε το καλό και ρίξ' το στο γιαλό" Στον καιρό μας αυτή η πρακτική δείχνει να έχει αλλάξει σε: "κάνε το καλό και γράψ' το στον λογαριασμό" ή "κάνε το καλό, μόνο εάν έχεις ήδη προεπιλέξει ποιά είναι η συγκεκριμένη αμοιβή που περιμένεις από αυτόν στον οποίο κάνεις το καλό" Κι αν συμφωνεί να σου προσφέρει την αμοιβή τότε κάνεις το καλό, διαφορετικά αδιαφορείς για το πρόβλημά του ή και χαίρεσαι που είσαι έξυπνος δηλαδή δεν σε κορόιδεψε, να του κάνεις το καλό, χωρίς να σου πληρώσει αμοιβή γιατί, βέβαια, δεν συζητείται να κάνεις το καλό χωρίς να περιμένεις αμοιβή. Όλα έχουν τιμή, εκτός από την ίδια την τιμή.

Είναι ασυμβίβαστο να είσαι στην ζωή μας σήμερα και "έξυπνος" και καλός. Αν είσαι "έξυπνος" θα ζήσεις με τον εγωισμό σου, χωρίς φίλους και χωρίς αγάπη. Αν είσαι πραγματικά καλός δεν περιμένεις αμοιβή για την καλοσύνη σου.

Διαλέγεις και παίρνεις ή μάλλον: ή διαλέγεις ή παίρνεις! Είχα δύο φίλους' τώρα έχω ενάμισι! Συμβαίνει, παρόλα αυτά, να μου κάνουν καλό άνθρωποι γνωστοί, αλλά όχι στενοί φίλοι που έτυχε να έρθουμε σε γνωριμία και φαίνεται πως με αξιολόγησαν θετικά, αν και δεν το έδειξαν από την πρώτη στιγμή.

Έτσι, ένας μεσίτης που ήρθε να δει το σπίτι που νοίκιασα πριν από λίγες ημέρες, φαίνεται πως μου έστειλε έναν νεαρό ενοικιαστή, χωρίς να ζητήσει προμήθεια, αλλά επιδιώκοντας μια έκπτωση στο ενοίκιο, όπως φάνηκε από μια συγκρατημένη διστακτικότητα του υποψήφιου ενοικιαστή και μια παλιά φίλη φαίνεται πως μου έστειλε τον άνθρωπο που τελικά ενοικίασε το σπίτι.

Η καλοσύνη είναι δωρεάν και είναι δανεική' όπως μας προσφέρεται, τη διαθέτουμε κι εμείς, με τη σειρά μας, στους άλλους.

Δεν χρεώνουμε το καλό που κάνουμε. Όποιος αγράμματος θέλει να μας περάσει από δοκιμασίες, να έχει υπόψη του πως μπορεί να μείνει με το ασυμπλήρωτο τεστ στο χέρι!

Κι εσύ, θα με ρωτούσε κάποιος, που τοποθετείς τον εαυτό σου;; Εγώ, -όπως θα έλεγε ο παλιός κωμικός ηθοποιός Χρήστος Ευθυμίου- είμαι ένας βλάκας και μισός! Όλη μου η ευφυΐα συμπυκνώνεται στο μισό που βρίσκεται παραπάνω από τη μονάδα.

Γιώργος Χατζηαποστόλου.

Η άγρια ομορφιά της ελευθερίας

«O Φόβος Μπροστά στην Ελευθερία»¹

Fromm, E. , Ο Φόβος Μπροστά στην Ελευθερία (μτφ. Δ. Θεοδωρακάτος). Αθήνα: Εκδ. Μπουκουμάνης 1971.

Κωνσταντίνος Κώστας

Το βιβλίο που προτείνω σε αυτό το σημείωμα εκδόθηκε πριν από περίπου εβδομήντα χρόνια (1941), εν μέσω του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο πολιτικός και οικονομικός ολοκληρωτισμός σάρωνε την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, διαβάζοντάς το φαίνεται σαν να γράφτηκε χθες. Συγγραφέας του είναι ο Erich Fromm (1900-1980), ένας από τους σημαντικότερους ψυχοθεραπευτές και κοινωνικούς στοχαστές του 20ου αιώνα.

Χωρίς να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες για τη ζωή και το έργο του, θέλω να σημειώσω ορισμένες αναφορές σύμφωνα με τις οποίες η ζωή του Fromm διασταυρώθηκε με αυτή των Perls. Καταρχήν συνυπήρξαν στον ευρύτερο κύκλο των διανοουμένων στη Γερμανία του Μεσοπολέμου, και είχαν αρκετούς κοινούς γνωστούς. Εκτός των άλλων, ο Fromm υπήρξε συνδετικός κρίκος των: Perls, για το Ψυχαναλυτικό Ινστιτούτο όπως και για το Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης, από το οποίο προέκυψε στη συνέχεια η γνωστή Σχολή της Φρανκφούρτης (κύκλος του Marx Horkheimer), καθώς ήταν μέλος και στα δύο ινστιτούτα (Bocian, 1998:237). Ο Perls ξανασυνάντησε τον Fromm, το 1946, λίγους μήνες αφότου είχε έρθει στις ΗΠΑ από τη Ν. Αφρική. Ο Fromm, που είχε διαβάσει το πρώτο βιβλίο του Perls, το Ego, Hunger and Aggression, για το οποίο είχε θετική άποψη, τoν ενθάρρυνε να εγκατασταθεί στη Νέα Υόρκη και να ξεκινήσει εκεί ιδιωτική πρακτική (Clarkson and Mackewn, 1993:17). H ενθάρρυνση αυτή αποδείχτηκε πολύτιμη σε μια εποχή κατά την οποία ο Perls ήταν έτοιμος να επιστρέψει στην Ν. Αφρική όντας σε απόγνωση από την μέχρι τότε δυσκολία του να κάνει μια νέα αρχή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Fromm φέρεται να είπε στον Perls: «Έλα και σού εγγυώμαι ότι μέσα σε τρεις μήνες θα έχεις δημιουργήσει πελατεία» (Laura Perls, στους Wysong and Rosenfeld, 1988:11). Πράγματι ο Perls μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και δημιούργησε πελατεία εκεί μέσα σε τρείς βδομάδες (Laura Perls, στους Wysong and Rosenfeld, 1988:3-25). Στη Νέα Υόρκη ο Perls συνδέθηκε με τα μέλη του Ινστιτούτου White, το οποίο είχαν ιδρύσει ο Erich Fromm και η Clara Thomson. Όπως έχει πει και ο ίδιος, βρήκε στα μέλη του Ινστιτούτου ανθρώπους που μιλούσαν την ίδια γλώσσα και που έβλεπαν τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο (Clarkson and Mackewn, 1993:17). Mέσα από την ενθάρρυνση του Fromm και την υποστήριξη από το Ινστιτούτο White έγινε εφικτή η εγκατάσταση των Perls στις ΗΠΑ, και η αφετηρία για την ανάπτυξη της Θεραπείας Gestalt.

1 Το παρόν αποτελεί αναθεωρημένη μορφή κειμένου με τον ίδιο τίτλο που δημοσιεύτηκε στη στήλη βιβλιοπροτάσεις του Gestalt Foundation News, Άνοιξη 2012, τεύχος 16.

Η επιλογή για παρουσίαση του συγκεκριμένου βιβλίου βασίστηκε στα εξής:

1) Έχει ως αντικείμενο την έρευνα για το νόημα της ελευθερίας για το σύγχρονο άνθρωπο, μια έρευνα με τεράστια σημασία για τις μέρες μας, καθώς η ελευθερία περιορίζεται όλο και περισσότερο από την ένταση του οικονομικού, πολιτικού και θρησκευτικού ολοκληρωτισμού.

2) Προσφέρει μια ολοκληρωμένη και συνεκτική εικόνα των δυτικών κοινωνιών και των προκλήσεων του σύγχρονου ανθρώπου, μέσα από το πρίσμα του «διαλεκτικού ανθρωπισμού», όπως ο Fromm ονομάζει την θεωρία του (Πασσάκος, 1994:298∙ Παπαγεωργίου, 1990)∙ ένα πλαίσιο προσανατολισμού εντελώς απαραίτητο μέσα στη σύγχυση και τη συσκότιση που προκαλούν η πολιτιστική και πολιτική προπαγάνδα, η διαφήμιση και ο καταιγισμός των πληροφοριών.

3) Τέλος, έχει κατά τη γνώμη μου τεράστιο κλινικό ενδιαφέρον, καθώς η περιγραφή του Fromm για την ελευθερία, απεικονίζει αυτό που πολύ συχνά λαμβάνει χώρα στο δωμάτιο θεραπείας όπου βλέπουμε ότι η ελευθερία είναι ακριβή, αλλά η έλλειψή της ακριβότερη…

Η βασική θέση του βιβλίου είναι ότι:

«…ο σύγχρονος άνθρωπος, απαλλαγμένος από τα δεσμά της προατομιστικής κοινωνίας, που τού παρείχε μεν ασφάλεια αλλά ταυτόχρονα τον περιόριζε, δεν έχει κατακτήσει την ελευθερία με τη θετική έννοια της πραγματοποίησης του ατομικού του εγώ, με την έκφραση δηλαδή των πνευματικών, συγκινησιακών και αισθησιακών δυνατοτήτων του. Η ελευθερία, μολονότι τού προσέφερε ανεξαρτησία και την ικανότητα της λογικής σκέψης, τον απομόνωσε κάνοντάς τον έτσι να καταθλίβεται ανίσχυρος από το άγχος. Αυτή η μοναξιά είναι ανυπόφορη και η μόνη διέξοδος που διανοίγεται μπροστά του είναι ή να απαλλαγεί από το βάρος αυτής της ελευθερίας για να περιπέσει κάτω από μια νέα εξάρτηση και υποταγή ή να προχωρήσει στην κατάκτηση της θετικής ελευθερίας που βασίζεται στην μοναδικότητα και ατομικότητα του ανθρώπου» (σ.14).

Άξονας της ανάλυσης του Fromm είναι η έννοια της εξατομίκευσης τόσο στα πλαίσια της ιστορίας του ανθρώπου ως είδους, όσο και στα πλαίσια της ατομικής του ζωής. Ο Fromm φτάνει σχεδόν να ταυτίζει την ελευθερία με την εξατομίκευση, λέγοντας πως «η ελευθερία είναι η ενεργητική και ολόπλευρη ολοκλήρωση του εγώ του ατόμου» 2 (σ.305).

Για τον Fromm το νόημα της ελευθερίας μεταβάλλεται ανάλογα με το βαθμό της αυτογνωσίας και της αυτοσυνείδησης του ανθρώπου ως ανεξάρτητου και ξεχωριστού όντος. Ο άνθρωπος αναδύεται ως άτομο όταν αρχίζει να βγαίνει από την κατάσταση ταύτισης με το φυσικό κόσμο και αναγνωρίζει εαυτόν ως οντότητα ξεχωριστή από τη φύση και τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν. Την διαδικασία

2 Η τονισμένη και πλάγια γραφή ανήκουν στο συγγραφέα αυτού του κειμένου.

απαλλαγής του ανθρώπου από τους αρχέγονους δεσμούς ο Fromm ονομάζει «διαδικασία εξατομίκευσης» (σ.39-40) και υποστηρίζει πως υπήρξε μια ραγδαία επιτάχυνση αυτής διαδικασίας τους αιώνες από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση έως τη σύγχρονη εποχή (14ος - 20ος αιώνας). Παράλληλα, η εξατομίκευση, ή αλλιώς διαφοροποίηση, έχει κατά τον συγγραφέα δύο όψεις: 1) την ανάπτυξη της αυτενέργειας, που πηγάζει από την αυξανόμενη φυσική, συναισθηματική και πνευματική ικανότητα του παιδιού και οδηγεί σε συγκρούσεις με το περιβάλλον και κατά συνέπεια στην ένταση της διάκρισης «Εγώ» - «Εσύ» και 2) την διαρκώς αυξανόμενη μοναξιά που επιφέρει ο διαχωρισμός από έναν κόσμο που σε σχέση με την ατομική ύπαρξη φαντάζει ακλόνητος και παντοδύναμος και συχνά απειλητικός και επικίνδυνος (σ.44-45). Ο Fromm, με βάση αυτήν την δεύτερη όψη της εξατομίκευσης εισάγει την έννοια του αισθήματος μοναξιάς και αδυναμίας και υποστηρίζει πως δεν υπάρχει μεγαλύτερος φόβος για τον άνθρωπο από τον φόβο να εγκαταλειφθεί μόνος σε κατάσταση αδυναμίας. Όταν το άτομο βιώνει αυτό το αίσθημα, τότε αναπτύσσεται σε εκείνο η παρόρμηση να εγκαταλείψει την ατομικότητά του, να καταπνίξει το αίσθημα μοναξιάς και αδυναμίας που βιώνει, με την πλήρη διάλυσή του μέσα στον εξωτερικό κόσμο. Η ελευθερία γίνεται ανυπόφορο βάρος από το οποίο θα πρέπει να απαλλαγεί κι έτσι καθίσταται δυνατή η μετάβαση από την ελευθερία στον ολοκληρωτισμό.

Ο Fromm προσφεύγει στην ευρωπαϊκή, κυρίως, ιστορία για να ερμηνεύσει το παράδοξο φαινόμενο οι άνθρωποι να εκχωρούν την ελευθερία τους. Στέκεται ιδιαίτερα στην Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, της οποίας επισημαίνει τρεις σκιώδεις πλευρές:

1) διδάσκει με έντονους τόνους την κακία της ανθρώπινης φύσης.

2) κηρύττει την ασημαντότητα και την αδυναμία του ανθρώπου και

3) τονίζει την ανάγκη υποταγής του ατόμου σε μια εξωτερική εξουσία. 

Η ιδέα της αναξιότητας του ατόμου, της βασικής του ανικανότητας να βασιστεί στον εαυτό του και η ανάγκη υποταγής του, συνιστούν, κατά τον Fromm, τον πυρήνα της ιδεολογίας που ανέπτυξε αργότερα ο Hitler. Επιπλέον, ο Fromm υποστηρίζει πως ο Λούθηρος και ο Καλβίνος προετοίμασαν ψυχολογικά τον άνθρωπο για τον ρόλο που έπρεπε να παίξει στη σύγχρονη κοινωνία: να αισθάνεται τον εαυτόν του ασήμαντο και να είναι πρόθυμος να υποτάξει τη ζωή του σε σκοπούς που δεν είναι δικοί του. O Fromm, στην ανάλυση του, δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε ένα κοινό στοιχείο που εντοπίζει στην μεσαιωνική κοινωνία του 15ου και 16ου αιώνα και την κοινωνία του Μεσοπολέμου:

«Τότε και σήμερα, ο πατροπαράδοτος τρόπος ζωής της πλειοψηφίας του πληθυσμού βρίσκονταν κάτω από την απειλή επαναστατικών αλλαγών στον τομέα της οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης. Ιδιαίτερα τη μεσαία τάξη απειλούσε, όπως και σήμερα, η ισχύς των μονοπωλίων και η υπέρμετρη δύναμη του κεφαλαίου και η απειλή αυτή ασκούσε σημαντική επίδραση πάνω στο πνεύμα και την ιδεολογία του απειλούμενου τμήματος της κοινωνίας με την ενίσχυση του αισθήματος μοναξιάς και ασημαντότητας του ατόμου» (σ.55).

Στη συνέχεια ο Fromm εστιάζει στους ψυχολογικούς μηχανισμούς άμυνας που αναπτύσσονται στο άτομο για να αντιμετωπίσει το αίσθημα μοναξιάς και αδυναμίας, τους οποίους ονομάζει μηχανισμούς φυγής από την ελευθερία. Διακρίνει τρεις βασικούς μηχανισμούς φυγής:

1) Τον ολοκληρωτισμό,

2) Την ροπή καταστροφής και

3) Τον αυτόματο κομφορμισμό.

Ο ολοκληρωτισμός σημαίνει την τάση εγκατάλειψης της ανεξαρτησίας του ατομικού εγώ και τη συγχώνευσή του με κάποιον άλλο ή κάτι άλλο έξω από το εγώ προκειμένου το άτομο να αποκτήσει τη δύναμη που τού λείπει. Οι πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις του είναι οι τάσεις υποταγής (μαζοχισμός) και οι τάσεις κυριάρχησης (σαδισμός). Ο μαζοχισμός συνίσταται στην τάση του ατόμου να βιώνει αισθήματα κατωτερότητας, αδυναμίας και ατομικής ασημαντότητας και κατά κανόνα να εκδηλώνει έντονη εξάρτηση από δυνάμεις έξω από τον εαυτό του, από άλλους ανθρώπους ή θεσμούς. Ο σαδισμός συνίσταται στην τάση κυριάρχησης, άσκησης ελέγχου και εξουσίας σε άλλα άτομα. Διακρίνονται από τον Fromm τρεις τύποι σαδισμού: (1) Η τάση να κάνεις τους άλλους να εξαρτώνται από σένα, ώστε να τους μετατρέπεις σε απλά όργανα, (2) Η τάση όχι μόνο να εξουσιάζεις τους άλλους αλλά και να τους χρησιμοποιείς και να τους κλέβεις σε υλικό, αλλά και σε συναισθηματικό και πνευματικό επίπεδο, και (3) Να θέλεις να κάνεις τους άλλους να υποφέρουν ή να τους βλέπεις να υποφέρουν. Ο σαδιστής δεν θέλει να καταστρέψει άμεσα το αντικείμενο του σαδισμού του γιατί δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτό. Τόσο οι μαζοχιστικές όσο και οι σαδιστικές τάσεις είναι αποτέλεσμα της ίδιας βασικής ανάγκης που προκαλείται από την ανικανότητα ανοχής της μοναξιάς και της αδυναμίας. Ο δεσμός που δημιουργείται μεταξύ ατόμων που είναι συμπληρωματικά ως προς τις τάσεις υποταγής και κυριάρχησης ονομάζεται συμβίωση και χαρακτηρίζεται από την έντονη εξάρτηση του ενός προς τον άλλο.

Η ροπή καταστροφής είναι ο δεύτερος μηχανισμός φυγής και ερμηνεύεται από τον Fromm ως αντίδραση στην παρεμπόδιση της ανάπτυξης της ζωής και όχι ως γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης. Η φύση τείνει προς την καταστροφή όταν εμποδίζεται η έκφρασή της. Ο βαθμός της ροπής καταστροφής είναι ανάλογος με τον βαθμό με τον οποίο παρεμποδίζεται η ανάπτυξη της ζωής.

Ο τρίτος μηχανισμός φυγής, που έχει τεράστια κοινωνική σημασία κατά τον Fromm, είναι ο αυτόματος κομφορμισμός. Σε αυτή τη λύση θεωρεί ότι προσφεύγει η πλειονότητα των μελών της κοινωνίας. Στα πλαίσια αυτής της λύσης ο άνθρωπος παύει να είναι ο εαυτός του, υιοθετεί εξολοκλήρου τον τύπο προσωπικότητας που τού επιβάλλουν τα πολιτιστικά πρότυπα. Οι διαφορές μεταξύ του «Εγώ» και του κόσμου εξαφανίζονται και μαζί με αυτές ο συνειδητός φόβος της μοναξιάς και της αβεβαιότητας. Οι μηχανισμοί φυγής από την ελευθερία αποτελούν απόπειρες επανασύνδεσης με τον κόσμο που είναι, δυστυχώς, ατελέσφορες.

Για τον Fromm η απάντηση στο πρόβλημα της ελευθερίας είναι η επανασύνδεση του ανθρώπου με τον κόσμο μέσα από την αυθόρμητη δραστηριότητα. Η «θετική» ελευθερία συνίσταται στην αυθόρμητη δραστηριότητα του συνόλου της ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Προϋπόθεση του αυθορμητισμού είναι η αποδοχή της προσωπικότητας στο σύνολό της. Βασικές μορφές αυθόρμητης δραστηριότητας είναι η αγάπη και η δημιουργική εργασία για τις οποίες ο Fromm κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυση στο οικείο κεφάλαιο.

 

ΠΗΓΕΣ

Bocian, B. (1998). Gestalt Therapy and Psychoanalysis: Toward a Better Understanding of a Figure-Ground Relationship. Gestalt Review, 2(3):232-252

Clarkson, P. and Mackewn, J. (1993). Fritz Perls. London: Sage Publications Ltd.

Fromm, E. (1971). Ο Φόβος Μπροστά στην Ελευθερία (μτφ. Δ. Θεοδωρακάτος. Αθήνα: Εκδόσεις Μπουκουμάνη.

Perls, F. (1947/1969a). Ego, Hunger and Aggression. New York: Vintage Books (first published in South Africa in 1942).

Πασσάκος, Κ. (1994). Το Πρόσωπο στην Πορεία του Γίγνεσθαι. Αθήνα: Έκδοση του συγγραφέα.

Παπαγεωργίου, Ε. (1990). Erich Fromm: Διαλεκτικός Ανθρωπισμός. Εκλογή, Οκτώβριος-Δεκέμβριος: 154-161

Wysong, J. and Rosenfeld, E. (1988). An Oral History of Gestalt Therapy. NY: The Center for Gestalt Development (Originally published in 1982). 20.11.2015

 

Κωνσταντίνος Κώστας

ψυχοθεραπευτής Gestalt, ψυχολόγος και κοινωνικός λειτουργός.

Δ: Χίου 11, 15231 Κ. Χαλάνδρι ( Έναντι Ιατρόπολις)

Τ: 210 6776853, 6977 730107

E: info@gestalt-followyourtree.gr

S: www.gestalt-followyourtree.gr

 

Πηγή:

https://gestalt-followyourtree.gr/datafiles/%CE%BF%20%CF%86%CE%BF%CE%B2%CE%BF%CF%82%20%CE%BC%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%84%CE%AC%20%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD%20%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CF%85%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%AF%CE%B1(5).pdf

 

 

Σκοπός του πολιτισμού είναι η ευτυχία;

Πως ορίζουμε τον πολιτισμό;

Πως αντιλαμβανόμαστε την ευτυχία;

Ευτυχία είναι η ευδαιμονία (κατά Πλάτωνα και Αριστοτέλη) ή η καλοπέραση; 

Ο Σ. Φρόυντ αντιμετωπίζει τη ζωή με παρόμοιο τρόπο με αυτόν που την θεωρούσε και ο Ν. Καζαντζάκης. Για τον πρώτο ζωή είναι η περίοδος μεταξύ γέννησης και θανάτου με "ελεγχόμενα αστάθμητο" ενδιάμεσο δημιουργικό παράγοντα των συνθηκών της τον έρωτα, ως σχέση με τον εαυτό μας, το περιβάλλον και τους άλλους. Ο δεύτερος παρατηρώντας περισσότερο με φιλοσοφική διάθεση τον άνθρωπο, θεωρούσε τη ζωή ως το μεσοδιάστημα μεταξύ γέννησης και θανάτου, που οφείλει ο άνθρωπος να διανύσει με ευθύνη σε ότι αφορά τη διαχείριση των πράξεών του. 

Ο Φρόυντ ως επιστήμονας αναζήτησε τους εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες που σχηματοποιούν τον εαυτό του ανθρώπου (Εγώ, Υπερεγώ κτλ) ενώ ο Καζαντζάκης ενδιαφέρθηκε περισσότερο να "μετρήσει" την ένταση των ορμών των ανθρώπων και τα αποτελέσματά τους  πάνω στο ανθρώπινο σώμα, στο πνεύμα και στην κοινωνική και διανοητική περιπέτεια της ζωής τους.

Η τριάδα των χαρακτηριστικότερων εκπροσώπων της σχολής της Βιέννης (Φρόυντ, Γιούνγκ, Άντλερ) συμπλήρωσαν την πλούσια ψυχιατρική και ψυχαναλυτική εμπειρία τους με τη μελέτη του έργου τόσο φιλοσόφων όπως οι: οι Σπινόζα, Νίτσε, Σοπενάουερ, Ρουσσώ, όσο και λογοτεχνών όπως οι: Σαίξπηρ, Γκαίτε, Σίλερ, Μπαλζάκ, Ντίκενς, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι. Την ίδια σχεδόν διαδρομή στη διανόηση ακολούθησε και ο Νίκος Καζαντζάκης που όμως πλησιάζει περισσότερο την ευρυμάθεια του Γιούνγκ στην έρευνα των ανατολικών φιλοσοφιών, θρησκειών, και της λογοτεχνίας, από την πορεία των άλλων δύο μεγάλων ψυχολόγων.

Οι απαντήσεις στα αρχικά ερωτήματα δίνονται στα βιβλία του Φρόυντ Τοτέμ και ταμπού, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ και στο παρόν βιβλίο, ενώ τα ίδια ερωτήματα στο έργο του Καζαντζάκη βρίσκουν γλαφυρές απαντήσεις, κατά τη γνώμη μου, ιδίως στα βιβλία του Αλέξης Ζορμπάς, Ο φτωχούλης του Θεού και Αναφορά στον Γκρέκο.

Πηγές: 

Σ. Φρόυντ, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας - Το μέλλον μιας αυταπάτης, μτφρ. Γ. Βαμβαλής, Εκδ. Επίκουρος 2013, σ.σ. 203. (διαθέσιμο και σε ιστότoπο)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Ηλιθιότητα και συμφέρον (νόμοι και παρανοήσεις)

Μόνο δυό λόγια, εισαγωγικά: Οι Ξένοι δεν διακρίνουν τις έννοιες ενδιαφέρον και συμφέρον' χρησιμοποιούν την ίδια λέξη (interest) ενώ για τη λέξη ηλίθιος χρησιμοποιούν τη λέξη idiot. Για τους Έλληνες, από την άλλη πλευρά, η ρίζα αυτής της λέξης παραπέμπει στον ιδιώτη. Δεν πιστεύω πως οι αρχαίοι εννοούσαν πως όποιος δεν συμμετέχει στα κοινά, δηλαδή, δρα ιδιωτικά, θα μπορούσε να θεωρηθεί και ηλίθιος! Ή θα μπορούσε; 
Ο Θεόδωρος Λιανός, επίτιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Οικονομικού Πανεπιστήμιου Αθηνών (πρώην ΑΣΟΕΕ) σε αυτό το μικρό βιβλίο εξετάζει δύο άλλα μικρά βιβλία των: Κάρλο Τσιπόλα (Ιστορικού της Οικονομίας) και Ευάγγελου Λεμπέση (Κοινωνιολόγου) που αφορούν την ηλιθιότητα και τη βλακεία, αντίστοιχα.

Με πολύ απλό και κατανοητό τρόπο δείχνει την ασυνέχεια και ασυνέπεια του κειμένου του Τσιπόλα και τα θετικά σημεία της κοινωνικής ανάλυσης του Λεμπέση. Ο Έλληνας καθηγητής δεν παρασύρεται από την ελευθεριάζουσα διάθεση του Τσιπόλα να εξάγει σοβαρά συμπεράσματα από ένα χαλαρό και χαριτωμένο κείμενο που σκοπό έχει να γίνει δεκτό από το πλατύτερο κοινό με την επιφανειακή προσέγγιση της ηλιθιότητας που επιχειρεί. 

Η προσωπική επαφή μου έως τώρα με το έργο του Κάρλο Τσιπόλα ήταν το βιβλίο του σχετικά με την κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης που μας δόθηκε ως βοηθητικό σύγγραμμα από το ΕΑΠ στη διάρκεια του Προγράμματος: Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό (2002-2007). Διάβασα το βιβλίο του Ευάγγελου Λεμπέση προ διετίας  σχεδόν και αναγνώρισα τους χαρακτήρες που περιγράφει ακόμα και στο στενό κοινωνικό μου κύκλο. Είχε τύχει να γνωρίσω τον κύριο Λιανό σε ένα συνέδριο στη αίθουσα εκδηλώσεων του ξενοδοχείου Τιτάνια πριν από 20 χρόνια περίπου.

Συνοπτικά, θα μπορούσα να πω για τους τρεις συγγραφείς πως: το ύφος γραφής του Τσιπόλα σε κάνει να χαίρεσαι που διαβάζεις, το ύφος του Λεμπέση να απολαμβάνεις την κοινωνική κριτική και να σκέπτεσαι με το δικό του διεισδυτικό τρόπο και το ύφος του Λιανού να διακρίνεις, να καταλαβαίνεις και να μαθαίνεις.

Το βιβλίο του Θ.Λ. ασχολείται τόσο με τον ορισμό και τα κίνητρα, όσο και με τους νόμους και τις επιπτώσεις της ηλιθιότητας στην κοινωνία' διαβάζεται σε 2-3 ώρες και είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό' αξίζει να το διαβάσει κάποιος.  

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Βιβλιογραφία  

Carlo M. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση (κοινωνία και οικονομία 1000 - 1700 μ.Χ.), μτφρ. Πέτρος Σταμούλης, Εκδ. Θεμέλιο 1988, σ.σ. 453.

Carlo M. Cipolla, Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας, μτφρ Γιάννος Πολυκανδριώτης, Εκδ. Κέδρος 2012,σ.σ. 89. Διαθέσιμο στον τόπο: file:///C:/Users/User/Downloads/kupdf.net_carlo-m-cipolla-pdf.pdf

Ευάγγελος Λεμπέσης, Η τεράστια κοινωνική σημασία των βλακών στο σύγχρονο βίο, Εκδ. Σπηλιώτης 2003, σ.σ. 72.

Θεόδωρος Π. Λιανός, Οι νόμοι της ηλιθιότητας και οι νόμοι του συμφέροντος, Εκδόσεις Καστανιώτης 2014, σ.σ. 144. 

Έρως (Eros)

Έρως και πολιτισμός (αποσπάσματα)

Σημείωμα του μεταφραστή

Όσο για τις ερωτικές τους σχέσεις, «είναι ακριβείς στα ραντεβού τους» — με χάρη, με ρομαντισμό, με τη συνοδεία των διαφημίσεων πού προτιμούν...

Η. Marcuse

Οι καλοί Γερμανοί, όταν πεθαίνουν, γίνονται Εβραίοι, ή άλλες διωγμένες μειονότητες. Οι κακοί ξαναγεννιούνται σωστοί Γερμανοί. (σ. 9)

Εισαγωγή

Ο σκοπός αυτής της πραγματείας είναι να συνεισφέρει στη φιλοσοφία της ψυχανάλυσης —όχι στην ίδια την ψυχανάλυση . (σ.17) Ό «πολιτισμός» χρησιμοποιείται συνώνυμα με την «κουλτούρα» — όπως στο βιβλίο του Φρόυντ  Ό Πολιτισμός και οι δυστυχίες του . (σ.17)

Μέρος Πρώτο

Υπό την αρχή της ηδονής

Κατά τον Φρόυντ, ή Ιστορία του ανθρώπου είναι ή ιστορία της απώθησής του. Ό πολιτισμός περιορίζει όχι μόνο την κοινωνική αλλά και τη βιολογική του ύπαρξη, όχι μόνο μέρη της ανθρώπινης υπόστασης αλλά τη δομή των ένστικτων του καθαυτή. Απ' την άλλη μεριά, τέτοιος περιορισμός αποτελεί την ίδια την προϋπόθεση της προόδου .'Αφημένα ελεύθερα να επιδιώξουν τους φυσικούς τους σκοπούς,. τα; βασικά ένστικτα του- ανθρώπου θα ήταν ασυμβίβαστα με κάθε είδους συνειρμό και διατήρηση διαρκείας: θα κατάστρεφαν ακόμα κι εκεί πού. ενώνουν. Ό ανεξέλεγκτος  Έρως είναι το ίδιο μοιραίος όπως και το θανατηφόρο αντίστοιχό του στοιχείο, το ένστικτο του θανάτου. (σ. 21)

Οι μεταπτώσεις των ένστικτων είναι οι μεταπτώσεις του διανοητικού μηχανισμού μέσα στον πολιτισμό. Οι ζωικές ορμές γίνονται ανθρώπινα ένστικτα κάτω από τξν επίδραση της εξωτερικής πραγματικότητας. (σ. 22)

Ό Φρόυντ περιέγραφε την αλλαγή αυτή σαν μετασχηματισμό της αρχής της ηδονής σε αρχή  της πραγματικότητας . (σ. 22)

Αφημένη όμως χωρίς περιορισμούς, ή αρχή της ηδονής έρχεται σε σύγκρουση με το φυσικό και τ' ανθρώπινο περιβάλλον. Το άτομο συνειδητοποιεί τραυματικά ότι ή ακέραια κι άπονη ικανοποίηση των αναγκών του είναι αδύνατη. Και μετά την εμπειρία αυτή της απογοήτευσης, μια νέα αρχή επιβάλλεται στο διανοητικό μηχανισμό. Ή αρχή της πραγματικότητα; αντικαθιστά την αρχή της ηδονής: Ό άνθρωπος μαθαίνει να παραιτείται απ' τη στιγμιαία, αβέβαιη και καταστροφική ηδονή χάρη της αργοπορημένης, συγκρατημένης άλλα εξασφαλισμένης» ηδονής. (σ. 23)

Κάτω απ' την αρχή της πραγματικότητας, το ανθρώπινο όν αναπτύσσει τη λειτουργία της σκέψης : Μαθαίνει να «δοκιμάζει» την πραγματικότητα, να διακρίνει μεταξύ καλού και κακού, σωστού και λάθους, χρήσιμου και  βλαβερού. Ό άνθρωπος αποκτά τις λειτουργίες της προσοχής, μνήμης και κρίσης. Γίνεται ενσυνείδητο,  σκεπτόμενο υποκείμενο με μια λογική πού του επιβάλλεται απ' έξω. Μια μόνο μορφή της σκέψης «αποσπάται» απ' την καινούργια διοργάνωση του διανοητικού μηχανισμού και μένει ελεύθερη απ' τη διακυβέρνηση της αρχής της πραγματικότητας : Ή φ α ν τ α σ ί α «προστατεύεται απ' τις πολιτιστικές μετατροπές» και συνεχίζει να διέπεται απ' την αρχή της ηδονής. Σ' όλους τους άλλους τομείς ο διανοητικός μηχανισμός υποτάσσεται αποτελεσματικά στην αρχή της πραγματικότητας. Η λειτουργία της κινητικής εκκένωσης» πού, όταν κυριαρχούσε ή αρχή της ηδονής., «εξυπηρετούσε την ανακούφιση του διανοητικού μηχανισμού από συσσωρεύσεις ερεθισμών» χρησιμοποιείται τώρα για την «κατάλληλη μετατροπή της πραγματικότητας»: Μεταστρέφεται  σ ε  δ ρ ά ση. (σ. 24)

Ή αρχή της πραγματικότητας υλοποιείται σε ένα σύστημα θεσμών. Και το άτομο, μεγαλώνοντας μέσα σε ένα τέτοιο σύστημα, μαθαίνει τις απαιτήσεις της αρχής της πραγματικότητας σαν εκείνες του νόμου και της τάξης και τις μεταβιβάζει στην επόμενη γενιά. Το γεγονός ότι ή αρχή της πραγματικότητας πρέπει να αποκαθίσταται συνεχώς μέσα στην ανάπτυξη του ανθρώπου δείχνει πώς ό θρίαμβός της επάνω στην αρχή της ηδονής δεν ήταν ποτέ πλήρης και ποτέ σίγουρος. Μέσα στη Φροϋδική σύλληψη δ πολιτισμός δεν τερματίζει μια και καλή μια «φυσική κατάσταση». *Ό,τι ο πολιτισμός υποτάσσει και απωθεί —ή διεκδίκηση της αρχής της ηδονής — συνεχίζει να υπάρχει μέσα στον πολιτισμό καθαυτό. (σ. 25)

Ή επιστροφή των απωθημένων απαρτίζει την απαγορευμένη και υποχθόνια ιστορία του πολιτισμού. Και ή διερεύνηση αυτής της ιστορίας αποκαλύπτει όχι μόνο το μυστικό του ατόμου αλλά και εκείνο του πολιτισμού. Ή ατομική ψυχολογία του Φρόυντ είναι στην ίδια της την ουσία κοινωνική ψυχολογία. (σ. 26)

Σύμφωνα με τον Φρόυντ, η απωθητική τροποποίηση των ένστικτων κάτω από την αρχή της πραγματικότητας εφαρμόζεται και διατηρείται από τον «αιώνιο και πρωταρχικό αγώνα για τη διαβίωση..., πού διαρκεί μέχρι σήμερα». [...] Έτσι το κίνητρο της κοινωνίας για την (σ. 26)  επιβολή της ριζικής μετατροπής της δομής των ενστίκτων είναι "οικονομικό  ' αφού δεν έχει αρκετά μέσα για να υποστηρίξει τη ζωή για τα μέλη της χωρίς αυτά να εργάζονται, πρέπει να εξασφαλίσει τον περιορισμό του αριθμού τους και... τη διοχέτευση της ενέργειάς τους από σεξουαλικές  δραστηριότητες στο έργο τους." (σ. 27)

[....]Ό Φρόυντ αμφισβητεί τον πολιτισμό όχι από ρομαντική ή ουτοπιστική σκοπιά αλλά με βάση την ταλαιπωρία και την αθλιότητα πού συνεπάγεται ή εφαρμογή του. Έτσι ή πολιτιστική ελευθερία εμφανίζεται στο φως της ανελευθερίας και ή πολιτιστική πρόοδος στο " φως του περιορισμού. Αυτό δεν σημαίνει άρνηση του πολιτισμού: Ή ανελευθερία και ο περιορισμός είναι τα αντίτιμά του. (σ. 27)

Ή ψυχαναλυτική θεωρία απομακρύνει τις διανοητικές αυτές λειτουργίες από την ουδέτερη σφαίρα του ονειροπολήματος και του παραμυθιού, ξανασυλλαμβάνοντας τις αυστηρές τους αλήθειες. Οι Ανακαλύψεις της ψυχανάλυσης έχουν τέτοιο βάρος πού δεν αργούν να συντρίψουν τα πλαίσια μέσα στα οποία έγιναν και περιορίσθηκαν. Ή Απελευθέρωση του παρελθόντος δεν καταλήγει στη συμφιλίωσή του με το παρόν. Ενάντια στον αυτοεπιβλημένο περιορισμό του ερευνητή, ο προσανατολισμός προς το παρελθόν τείνει σ' ένα προσανατολισμό προς το μέλλον. Ή αναζήτηση του χαμένου χρόνου* γίνεται το όχημα της μελλοντικής Απελευθέρωσης. (σ. 29)

Ή προέλευση του απωθημένου ατόμου (Οντογένεση)

Ή παραπέρα εξήγηση του ιστορικού χαρακτήρα των ένστικτων απαιτεί την ένταξή τους στη νέα ά ν τ ί λ η ψ η τ ο υ π ρ ο σ ώ π ο υ πού αντιστοιχεί με την τελευταία μορφή της θεωρίας των ενστίκτων του Φρόυντ. Τα κύρια «στρώματα» της δομής του νου ορίζονται τώρα σαν προεγώ, εγώ και υπερεγώ . Το θεμελιακό, αρχαιότερο και μεγαλύτερο στρώμα είναι το προεγώ, περιοχή του ασυνείδητου και των πρωτογενών ενστίκτων.  (σ. 38)

Ό Φρόυντ επιτρέπει στον εαυτό του την περιγραφή ενός πολιτισμού αποτελούμενου από ζευγάρια ατόμων πού τα μέλη τους «βρίσκουν την ικανοποίηση λιμπιντικά το ένα στο άλλο, ενώ το έργο και το κοινό συμφέρον τα συνδέουν με όλα τ' άλλα ζευγάρια» (σ. 51)

Ή μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού ικανοποιείται σε βαθμό και με τρόπο καθοριζόμενο από την εργασία καθενός' ή εργασία τους όμως είναι έργο για χάρη ενός μηχανισμού πού δεν ελέγχουν, και πού λειτουργεί σαν ανεξάρτητη δύναμη στην οποία τα άτομα πρέπει να υποταγούν, αν θέλουν να επιζήσουν. Και όσο πιο ειδικευμένος γίνεται ο καταμερισμός της εργασίας, τόσο πιο ξένος καταντά ό μηχανισμός αυτός. Οι άνθρωποι δεν κανονίζουν πια οι ίδιοι τη ζωή τους αλλά εκτελούν προκαθορισμένους ρόλους. 'Όσο δουλεύουν, δεν ικανοποιούν τις δικές τους ανάγκες και λειτουργίες αλλά εργάζονται μέσα σε αποξένωση. Το έργο έχει τώρα έχει γίνει γ ε ν ι κ ό, το ίδιο και οι περιορισμοί που επιβάλλουν στη λίμπιντο: Ό χρόνος εργασίας, πού καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ατόμου, είναι οδυνηρός χρόνος, γιατί ή αποξενωμένη εργασία είναι έλλειψη ικανοποίησης, άρνηση της αρχής της ηδονής. (σ. 53)

Μέσα σ' αυτά τα πλαίσια, ή μεταψυχολογία τοϋ Φρόυντ έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τη μοιραία διαλεκτική του πολιτισμού: Ή ίδια ή πρόοδος του πολιτισμού απελευθερώνει όλο και πιο καταστροφικές δυνάμεις. (σ. 62)

Η προέλευση του απωθητικού πολιτισμού (Φυλογένεση)

Κανένα μέρος της θεωρίας του Φρόυντ δεν απορρίφθηκε τόσο έντονα όσο ή ιδέα της επιβίωσης της αρχαϊκής κληρονομιάς — η ανακατασκευή της προϊστορίας της ανθρωπότητας, από την πρωτόγονη ορδή, διαμέσου της πατροκτονίας μέχρι τον πολιτισμό. Οι δυσκολίες της επιστημονικής επαλήθευσης και ακόμα και της λογικής συνέπειας είναι προφανείς και ίσως ανυπέρβλητες. Επιπλέον ενισχύονται από τις απαγορεύσεις πού ή Φροϋδική υπόθεση καταπατεί τόσο αποτελεσματικά: Γιατί αυτή δεν οδηγεί πίσω στην εικόνα ενός παράδεισου πού ο άνθρωπος έχασε αμαρτάνοντας κατά του Θεού αλλά στην κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο τη θεσπι-σμένη από έναν απόλυτα γήινο πατέρα - τύραννο και τη συνεχισμένη από την ανταρσία ενάντιά του πού δε στέφθηκε από επιτυχία ή έμεινε ατελής. Το «προπατορικό αμάρτημα» έγινε κατά του ανθρώπου — και δεν ήταν αμάρτημα γιατί το θύμα ήταν κι αυτό ένοχο. Και ή φυλογενετική αυτή υπόθεση αποκαλύπτει ότι δ ώριμος πολιτισμός εξαρτάται ακόμη από την αρχαϊκή διανοητική ανωριμότητα. Ή ανάμνηση προϊστορικών ορμών και πράξεων κατατρέχει ακόμα την ανθρωπότητα: Το απωθημένο υλικό επιστρέφει και το άτομο τιμωρείται ακόμα για ορμές πού έχουν από καιρό υποταχθεί και πράξεις πού έχουν αποδιαπραχθεϊ·. Εάν ή υπόθεση του Φρόυντ δεν υποστηρίζεται από ανθρωπολογικές αποδείξεις, θα έπρεπε να απορριφθεί εντελώς:  μόνο πού, χρησιμοποιώντας μια σειρά καταστροφικών συμβάντων βάζει σε μια προοπτική την ιστορική διαλεκτική της κυριαρχίας και μ' αυτό τον τρόπο φωτίζει πλευρές του πολιτισμού πού ήταν μέχρι τώρα ανεξήγητες. (σ. 67)

Στην ανάπτυξη 'του πολιτισμού ή ελευθερία γίνεται δυνατή μόνο σαν α π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η. Η ελευθερία α κ ο λ ο υ θ ε ί την κυριαρχία —και οδηγεί στην νέα κατάφαση της κυριαρχίας. Τη μητριαρχία αντικαθιστά μια πατριαρχική αντεπανάσταση που σταθεροποιείται με τη θεσμοποίηση της θρησκείας. (σ. 73)

Αν η ανάπτυξη της θρησκείας περιέχει τη βασική αμφιρρέπεια — την εικόνα της κυριαρχίας και την εικόνα της. απελευθέρωσης — τότε ή θέση του Φρόυντ στο βιβλίο "Το Μέλλον μιας αυταπάτης" πρέπει ν' αξιολογηθεί ξανά, Ό Φρόυντ τόνισε το ρόλο της θρησκείας στην Ιστορική αποτροπή της ανθρώπινης ενέργειας από την πραγματική βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης σε ένα φανταστικό κόσμο αιώνιας λύτρωσης. Ήταν της γνώμης ότι ή εξαφάνιση αυτής της αυταπάτης θα επιτάχυνε πολύ την υλική και διανοητική πρόοδο της ανθρωπότητας κι επαινούσε τις θετικές επιστήμες και τη μεθοδολογία τους σαν τους μεγάλους απελευθερωτικούς αντιπάλους της θρησκείας. Ίσως κανένα άλλο έργο του Φρόυντ να μη τον φέρνει κοντύτερα στη μεγάλη παράδοση του Διαφωτισμού. Στη σύγχρονη περίοδο του πολιτισμού, οι προοδευτικές ιδέες του ρασιοναλισμού μπορούν να ξανασυλληφθούν μόνον όταν διατυπωθούν. Ό ρόλος των θετικών επιστημών και της θρησκείας έχει αλλάξει — το ίδιο και ή σχέση τους. Μέσα στη γενική κινητοποίηση ανθρώπου και φύσης που χαρακτηρίζει αυτή την περίοδο, οι θετικές επιστήμες αποτελούν ένα από τα κυριότερα όργανα καταστροφής — καταστροφής της ελευθερίας εκείνης απ' τό φόβο, πού κάποτε υποσχέθηκαν. Καθώς ή υπόσχεση αυτή εξατμίσθηκε στην ουτοπία, ή λέξη «επιστημονικός» κατάντησε σχεδόν να σημαίνει «αντίπαλος της ιδέας ενός  επίγειου παράδεισου». Ή επιστημονική νοοτροπία έχει πάψει από καιρό να είναι δ μαχητικός ανταγωνιστής της θρησκείας που με τη σειρά της έχει αποβάλει εξ ίσου αποτελεσματικά τα εκρηκτικά της στοιχεία και συχνά συνηθίσει τον άνθρωπο να μην έχει τύψεις συνείδησης στο αντίκρισμα της δυστυχίας και της αδικίας. Μέσα στο οικοδόμημα του πολιτισμού οι ρόλοι της επιστήμης και της θρησκείας τείνουν να αλληλοσυμπληρώνονται. (σ. 79)

Σ' αυτό το επίπεδο του πολιτισμού, μέσα στα πλαίσια του συστήματος των ανταμειβόμενων ανακοπών, ο πατέρας μπορεί να υπερνικηθεί χωρίς να εκραγεί η τάξη των ενστίκτων και της κοινωνίας: Ή εικόνα και ο ρόλος του διαιωνίζονται τώρα μέσα σε κάθε παιδί — ακόμα κι όταν αυτό δεν τον ξέρει. Συγχωνεύεται με τη νόμιμη εξουσία. Ή κυριαρχία έχει ξεπεράσει τη σφαίρα των προσωπικών σχέσεων και έχει δημιουργήσει τους αναγκαίους θεσμούς για την τακτική ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών σε μια επεκτεινόμενη κλίμακα. 'Ακριβώς όμως ή ανάπτυξη των θεσμών αυτών υπονομεύει την κατεστημένη βάση του πολιτισμού. Τα εσώτερα όριά της εμφανίζονται στην όψιμη βιομηχανική εποχή. (σ.σ. 83-84)

Ή διαλεκτική του πολιτισμού

... ο πολιτισμός υπακούει μιαν εσωτερική ερωτική του ορμή πού τον ωθεί να δέσει την ανθρωπότητα σε μια σφικτά πλεγμένη μάζα, δεν μπορεί να πετύχει το σκοπό αυτό παρά μόνο με την προσπάθεια δημιουργίας ενός αισθήματος ενοχής πού να αυξάνεται ολοένα. Ό,τι άρχισε σε σχέση με τον πατέρα, τελειώνει σε σχέση με την κοινωνία. Αν ο πολιτισμός αποτελεί μιαν αναπόφευκτη ανάπτυξη από την ομάδα της οικογένειας στην ομάδα της ανθρωπότητας, τότε μια επίταση του αισθήματος της ενοχής — αποτέλεσμα της σύμφυτης διαμάχης της αμφιρρέπειας, του αιώνιου αγώνα μεταξύ έρωτα και θανάτου — θα είναι άρρηκτα δεμένη μ' αυτόν, μέχρι του σημείου όπου το αίσθημα της ενοχής ίσως πάρει τέτοιες διαστάσεις που να κοντεύει να ξεπεράσει τα όρια αντοχής των ατόμων. (σ. 87)

Ή ριζοσπαστική υπόθεση του "Πέρα από την 'Αρχή της Ηδονής" θα επαληθευόταν τότε: αφού τα ένστικτα της αυτοσυντήρησης, της αυτοβεβαίωσης και της επιβολής έχουν αφομοιώσει αυτή την καταστροφικότητα, ρόλος τους θα ήταν να εξασφαλίσουν ότι ο οργανισμός θ' ακολουθήσει τη «δική του διαδρομή προς τον θάνατο». Ό Φρόυντ απόσυρε την υπόθεση αυτή αμέσως μόλις τη διατύπωσε αλλά τα λεγόμενά του στο " Ό Πολιτισμός κι οι Δυστυχίες του" φαίνονται να επαναφέρουν το ουσιαστικό της περιεχόμενο. (σ. 93)

Καθώς η οικογένεια γίνεται λιγότερο σπουδαία στην καθοδήγηση της κοινωνικής προσαρμογής του ατόμου, ή διαμάχη πατέρα - γιού παύει πια ν' αποτελεί το πρότυπο κάθε άλλης διαμάχης. Ή αλλαγή αυτή προέρχεται απ' τα θεμελιακά οικονομικά προτσές που, από την αρχή αυτού του αιώνα, χαρακτηρίζουν το μετασχηματισμό του «ελεύθερου» καπιταλισμού σε «οργανωμένο» καπιταλισμό. Ή ανεξάρτητη οικογενειακή επιχείρηση και, γι' αυτό το λόγο, ή ανεξάρτητη προσωπική επιχείρηση, δεν αποτελούν πια τις μονάδες του κοινωνικού συστήματος αφομοιώνονται από ογκώδεις, απρόσωπους σχηματισμούς και συνδυασμούς. Ταυτόχρονα ή κοινωνική αξία του ατόμου μετριέται κυρίως με βάση τυποποιημένες ικανότητες και ιδιότητες προσαρμογής μάλλον, παρά με την αυτόνομη κρίση και την προσωπική ευθύνη. Ή τεχνολογική κατάργηση του ατόμου αντανακλάται στην παρακμή του κοινωνικού ρόλου της οικογένειας. Παλαιότερα, ή οικογένεια ήταν εκείνη που, για καλό ή για κακό, ανάτρεφε και εκπαίδευε το άτομο, ενώ οι κανόνες και οι αξίες που επικρατούσαν μεταβιβάζονταν προσωπικά και μετασχηματίζονταν από την προσωπική μοίρα. (σ. 102)

Ή διαφορά μεταξύ πολέμου και ειρήνης, μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών πληθυσμών, μεταξύ αλήθειας και προπαγάνδας, σβήνει. Παρουσιάζεται μια αναδρομή σε ιστορικά στάδια πού είχαν ξεπεραστεί από καιρό και η αναδρομή αυτή ενεργοποιεί ξανά τη φάση του σαδο - μαζοχισμού σε εθνική και διεθνή κλίμακα. Ή ενεργοποίηση όμως των ορμών της φάσης αυτής γίνεται με έναν τρόπο καινούργιο, «πολιτισμένο»: Χωρίς ουσιαστική εξύψωση, οι ορμές γίνονται κοινωνικά «χρήσιμες» ενέργειες: Σαν στρατόπεδα συγκέντρωσης κι εργασίας, σαν αποικιακοί και εμφύλιοι πόλεμοι, σαν τιμωρητικές εκστρατείες -και λοιπά. (σ. 107)

Οι ομάδες και τα ομαδικά ιδεώδη, οι φιλοσοφίες, τα έργα της τέχνης και τις λογοτεχνίες που εκφράζουν ακόμα, χωρίς συμβιβασμούς, τούς φόβους και τις ελπίδες της ανθρωπότητας βρίσκονται τη στιγμή αυτή σε αντίθεση με την αρχή της πραγματικότητας που επικρατεί: Αποτελούν την απόλυτη καταγγελία της. [....] Η εξάλειψη των ανθρώπινων δυνατοτήτων από τον κόσμο της (αποξενωμένης) εργασίας δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την εξάλειψη της εργασίας από τον κόσμο των ανθρώπινων δυνατοτήτων. (σ. 111)

Μέρος Δεύτερο

Πέρα από την αρχή της πραγματικότητας

«Πόσος χρόνος δεν έχει πάει χαμένος στη διάρκεια των πεπρωμένων του ανθρώπου με τον αγώνα που γίνεται για να καθορισθεί πως θα είναι ο επόμενος κόσμος του ανθρώπου! 'Όσο πιο έντονα προσπαθούσε να πληροφορηθεί, τόσο λιγότερα ήξερε για τον τωρινό κόσμο πού μέσα του ζούσε. Ό αξιαγάπητος κόσμος, ο μόνος πού ήξερε, πού μέσα του ζούσε, πού του έδινε ό,τι είχε, ήταν κατά τον ιερέα και τον ιεράρχη εκείνος που έπρεπε να βρίσκεται λιγότερο στις σκέψεις του. Από την ημέρα της γέννησής του, του δίνονταν συστάσεις, διαταγές να του πει αντίο. "Ω, αρκετά υποφέραμε την κακομεταχείριση της όμορφης τούτης γης! Δεν είναι λυπητερή η αλήθεια πως αυτή θα έπρεπε να είναι το σπίτι μας. Αν μας έδινε μια στέγη απλή, απλά ρούχα, απλό φαί, κι από πάνω την παπαρούνα και το τριαντάφυλλο, το μήλο και τ' αχλάδι, θα ήταν ένα σπίτι κατάλληλο για τον άνθρωπο, θνητό ή αθάνατο.

Sean Ο' Casey  Δελινό κι 'Αποσπερίτης (σ. 134)

Επιλογή αποσπασμάτων: Γιώργος Χατζηαποστόλου

Η. Marcuse, Έρως και πολιτισμός, μτφρ. Ιορδάνης Αρζόγλου, Εκδ. Κάλβος 1981, σ.σ. 311.

Πηγή: file:///C:/Users/User/Pictures/Marcuse_Herbert_%CE%88%CF%81%CF%89%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82.pdf