Η ενεργητική χαλάρωση ως αφετηρία της ψυχικής θεραπείας

 

Το γραφείο του Φρόυντ στο Λονδίνο

Να εξηγηθώ, πριν βιαστείτε να μου πείτε πως, υπάρχει, σε ότι αφορά τη συμπεριφορά του ανθρώπου, ή το ΄ςνα ή το άλλο ή εγρήγορση ή χαλάρωση όχι και τα δύο. Εννοώ τη 'χαλάρωση' που δεν φτάνει τα όρια της αποδιοργάνωσης της νοητικής συγκρότησης του αναλυόμενου, και παραμένει μια ελεγχόμενη ηρεμία που επιτρέπει στο άτομο να σκέφτεται, να συναισθάνεται και να ανταλλάσσει μηνύματα με το περιβάλλον' στην προκειμένη περίπτωση με τον ψυχαναλυτή του.  

Όταν λέμε 'ελεγχόμενη' χαλάρωση δεν εννοούμε αυστηρά ελεγχόμενη, αλλά στοιχειωδώς ρυθμιζόμενη ώστε να στοιχειοθετείται ένας λογικός συνειρμός, που θα επιτρέπει στον αναλυτή να αντιλαμβάνεται το όποιο νόημα επιχειρεί να του μεταδώσει το άτομο με το οποίο συνεργάζεται. 

Σήμερα ο συμπεριφορισμός έχει κυριαρχήσει της ψυχανάλυσης γιατί η θεραπεία που προσφέρεται διαρκεί πολύ λιγότερο και βέβαια, κοστίζει πολύ λιγότερο. Ο καναπές του εξεταζόμςνου αντικαταστάθηκε με ένα άνετο κάθισμα και ο αναλυτής βρίσκεται απέναντι στον αναλυόμενου και όχι πίσω από αυτόν, όπως συνήθιζε να εξετάζει τους ασθενείς του ο Φρόυντ. 

Οι μαθητές του, βασίστηκαν στην ιδιοφυία του, αλλά τον συμπλήρωσαν, τον διόρθωσαν, τον ξεπέρασαν και, πολλοί, δοκίμασαν ακόμη και να τον καταργήσουν ως αναχρονιστικό, αλλά δεν τα κατάφεραν να τον "εξαφανίσουν" γιατί δεν έπαψε να είναι ο πρώτος που αποδέσμευσε την ψυχή από τη φιλοσοφία.

Η συμπειφορική, γνωστική προσέγγιση δεν είναι, όμως, τόσο αποτελεσματική όπως η ψυχανάλυση, σε πιο σοβαρές περιπτώσεις ψυχικών διαταραχών και είναι μάλλον προσαρμογ΄στη σύγχρονη κοινωνία με τους ιλιγγιώδεις εργασιακούς ρυθμούς της καθημερινής ζωής και των επιπόλαιων και ρηχών ερωτικών και συναισθηματικών σχέσεων.

Τα υπόλιπα τα γνωρίζετε' γιατί, λοιπόν δεν κάνετε κάτι για να τα αλλάξετε;

Γ.Χ.  

Ο Ιούδας Θαδδαίος γράφει για τον Θεό

 

ΙΟΥΔΑ 1 

Ιου. 1,1 Εγώ ο Ιούδας, υπηρέτης του Ιησού Χριστού, αδελφός δε του Ιακώβου, προς αυτούς που έχουν αγιασθεί από τον Θεό και Πατέρα και έχουν διαφυλαχθεί από τον κίνδυνο της αμαρτίας για χάρη του Ιησού Χριστού, Ιου. 

1,2 εύχομαι να πολλαπλασιάζεται σ' εσάς η ειρήνη και η αγάπη. Ιου. 

1,3 Αγαπητοί, μολονότι έκανα κάθε δυνατή προσπάθεια να σας γράψω για τη κοινή μας σωτηρία, βρέθηκα και στην ανάγκη να σας γράψω, για να σας παρακαλέσω να αγωνίζεσθε με την πίστη, η οποία μια φορά και για πάντα έχει παραδοθεί στους Χριστιανούς, Ιου. 

1,4 διότι εισχώρησαν στην Εκκλησία μερικοί άνθρωποι, για τους οποίους η Γραφή προ πολλού χρόνου είχε προφητεύσει, ότι θα έπαιρναν επάνω τους αυτή τη φοβερή καταδίκη. Ασεβείς αυτοί, διαστρέφουν τη δωρεά και την αλήθεια, που μας έχει δώσει ο Θεός, σε ανηθικότητα και αρνούμενοι τον ένα και μόνον Δεσπότη και Κύριό μας, τον Ιησού Χριστό. Ιου. 

1,5 Θέλω δε να σας υπενθυμίσω, μολονότι το έχετε μάθει καλά μια φορά και για πάντα, ότι ο Κύριος αφού πρώτα έσωσε τον Ισραηλιτικό λαό από την χώρα της Αιγύπτου, έπειτα όσους δεν πίστεψαν τους καταδίκασε να πεθάνουν στην έρημο. Ιου. 

1,6 και τους αγγέλους, που δεν διαφύλαξαν το αρχικό τους υψηλό αξίωμα, αλλά εγκατέλειψαν την ουράνιά τους κατοικία και ζωή, τους έχει φυλάξει δεμένους με τα αιώνια σκοτεινά δεσμά της βαρείας ενοχής τους, για να δικασθούν κατά τη μεγάλη εκείνη ημέρα της κρίσης Ιου. 

1,7 όπως επίσης τα Σόδομα και τα Γόμορα και οι ολόγυρά τους πόλεις, οι οποίες κατά τρόπο όμοιο με τους ασεβείς, παραδόθηκαν, στην πορνεία και έτρεξαν προς παρά φύση ασέλγειες σε άλλα σώματα, είναι μπροστά μας παράδειγμα διεστραμμένων ανθρώπων, που τιμωρήθηκαν με την καταστρεπτική φωτιά, που η θεία οργή έστειλε από τον ουρανό Ιου. 

1,8 παρομοίως και αυτοί που παραπλανούνται από τα αμαρτωλά όνειρα της εξημμένης φαντασίας τους, και το μεν σώμα μολύνουν με τις αισχρές πράξεις, τη μεγαλειώδη δε εξουσία του Υιού του Θεού απορρίπτουν, βρίζουν δε και χλευάζουν Ιου. 

1,9 ο δε Μιχαήλ, ο αρχάγγελος, όταν ανταγωνιζόταν και συνδιαλεγόταν με τον διάβολο, ο οποίος ήθελε να αρπάξει το νεκρό σώμα του Μωυσή, δεν τόλμησε να εκφέρει εναντίον του καταδικαστική κρίση αλλά είπε στον διάβολο • “ο Κύριος να σε τιμωρήσει”. Ιου. 

1,10 Αυτοί όμως όσα μεν μεγάλα και θεία δεν γνωρίζουν, τα βρίζουν, όσα δε με τις φυσικές τους αισθήσεις και επιθυμίες, σαν τα άλογα ζώα γνωρίζουν, μέσα σ' αυτά διαφθείρονται. Ιου. 

1,11 Αλλοίμονο σ' αυτούς, διότι βάδισαν τον δρόμο του Κάιν και διότι χύθηκαν ασυγκράτητοι στην πλάνη του Βαλαάμ και χάθηκαν μέσα στην επανάσταση του Κορέ κατά του Θεού. Ιου. 

1,12 Αυτοί είναι εστίες μόλυνσης στα κοινά δείπνα σας, συντρώγουν μαζί σας, χωρίς κανένα φόβο και ντροπή, περιφέρουν τον εαυτό τους, σαν σύννεφα χωρίς νερό, που σπρώχνονται και στροβιλίζονται από τους ανέμους, δένδρα φθινοπωρινά, που μένουν άκαρπα, δύο φορές πεθαμένα, (μία πριν πιστέψουν στον Χριστό και δεύτερη, που έχουν απαρνηθεί τον Χριστό)• ξεριζωμένα. Ιου. 

1,13 Είναι άγρια κύματα θάλασσας που χύνουν προς τα έξω σαν αφρό τις αισχρές πράξεις τους. Είναι αστέρια, που περιπλανώνται άσκοπα, γι’ αυτούς έχει επιφυλαχθεί ως αιώνια τιμωρία, το πυκνό σκοτάδι του Άδη. Ιου. 

1,14 Έχει δε προφητεύσει γι’ αυτούς και ο Ενώχ, έβδομος στη γενεαλογική σειρά από τον Αδάμ, λέγοντας• “δες ήλθε ο Κύριος με τις μυριάδες των αγίων του αγγέλων και δικαίων, Ιου. 

1,15 για να κάνει κρίση εναντίον όλων και να ελέγξει όλους τους ασεβείς για όλα τα έργα της ασέβειάς τους, με τα οποία έβρισαν τον Θεό, και για όλα τα βλάσφημα λόγια, τα οποία αμαρτωλοί ασεβείς είπαν εναντίον Του”. Ιου. 

1,16 Αυτοί γογγύζουν πάντοτε και μεμψιμοιρούν εναντίον του Θεού, συμπεριφερόμενοι σύμφωνα με τις αμαρτωλές επιθυμίες της καρδιάς τους, το στόμα τους εκφέρει πομπώδη λόγια, που δείχνουν ότι θαυμάζουν πρόσωπα πλούσια και ισχυρά, για να πετύχουν υλικά οφέλη. Ιου. 

1,17 Εσείς δε, αγαπητοί, θυμηθείτε τα λόγια τα οποία πρωτύτερα έχουν ειπωθεί από τους αποστόλους του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Ιου. 

1,18 ότι αυτοί σας έλεγαν, πως κατά τους τελευταίους καιρούς, που θα προηγηθούν από την παρουσία του Χριστού, θα υπάρξουν άνθρωποι που θα εμπαίζουν τον Θεό, σύμφωνα με τις φαύλες επιθυμίες τους, για να διαπράττουν έτσι ασέβειες. Ιου. 

1,19 Αυτοί είναι που διχάζουν την Εκκλησία, άνθρωποι ζωώδεις οι οποίοι Πνεύμα Θεού δεν έχουν, προικισμένο με τη θεία χάρη. Ιου. 

1,20 Εσείς όμως, αγαπητοί, οικοδομώντας τους εαυτούς σας επάνω στο θεμέλιο της αγιότατης πίστης σας, προσευχόμενοι με τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος, Ιου. 

1,21 φυλάξτε τους εαυτούς σας μέσα στην αγάπη του Θεού, προσμένοντας το έλεος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, για να αξιωθείτε έτσι να εισέλθετε στην αιώνια ζωή. Ιου. 

1,22 Και σε άλλους λοιπόν να δείχνετε έλεος και καλοσύνη, Ιου. 

1,23 άλλους δε με φόβο και σύνεση μήπως και εσείς βλαφτείτε από το κακό τους παράδειγμα, να σώζετε, αρπάζοντας τους από τη φωτιά της αμαρτίας και μισώντας τον ρυπαρό χιτώνα της ζωής, τον μολυσμένο από τα πάθη της σάρκας. Ιου. 

1,24 Σε αυτόν δε, ο οποίος μπορεί να σας προφυλάξει και διατηρήσει αλάνθαστους και να σας παρουσιάσει μπροστά στην άπειρη δόξα Του αγνούς, γεμάτους αγαλλίαση, Ιου. 

1,25 στον μόνον σοφό Θεό, τον Σωτήρα μας, ανήκει η δόξα και μεγαλειότητα, η απόλυτη κυριαρχία και εξουσία και τώρα και σ' όλους τους αιώνες. Αμήν. 

 Πηγή: 

 http://www.imgap.gr/file1/AG-Pateres/AG%20KeimenoMetafrasi/KD/26.%20Ioud.htm 

 https://www.youtube.com/watch?v=UOxQFLJy2zY 

 (Η μετάφραση, χωρίς ερμηνεία (με βάση την πρώτη πηγή) είναι μια δική μου προσπάθεια)

 

 Γιώργος Χατζηαποστόλου

Η σημασία του να είναι κάποιος ο εαυτός του

 

Η Άντζελα Ισμαήλος όταν είχε επισκεφθεί πριν από χρόνια την Ελλάδα αναρωτιόταν: "Είναι εδώ το Εγώ τόσο μεγάλο ή η διαπλοκή τόσο μεγαλειώδης;" Αν δοκίμαζα να δώσω μια απάντηση, με αφετηρία την εμπειρία μου από τη ζωή σε αυτή τη χώρα θα έλεγα: Το Υπερεγώ είναι πολύ μεγάλο, δηλαδή οι μεγαλομανείς πεποιθήσεις, τα απλησίαστα όνειρα, τα αβάσιμα σχέδια και οι ατέρμονες επιδιώξεις που οδηγούν τον Έλληνα να κοιτάζει διαρκώς τον ουρανό και να δυσκολεύεται αφάνταστα να κοιτάξει ευθεία μπροστά του και να βαδίσει κανονικά στη γη είναι καθημερινή πραγματικότητα.

Το Ασυνείδητο, κατά Φρόυντ -είτε το πούμε Αυτό, είτε Εκείνο είτε Ίντ- δεν έχει ευθύνη για την τάση του κατοίκου αυτής της χώρας, να μεγαλοπιάνεται, να πάσχει από έκδηλο ή λανθάνοντα ναρκισσισμό και να επιχειρεί διαρκώς να ζει σε συνθήκες πολύ επάνω από τις οικονομικές και τις κοινωνικές του δυνατότητες.

Το καημένο το Εγώ συνθλίβεται ανάμεσα στις συντριπτικές για τη ζωή του, εντολές του Υπερεγώ και στις άναρχες παρορμήσεις που ξεπηδούν διαρκώς από το Ασυνείδητο. Οι στοιχειώδεις επιδιώξεις του Εγώ του ανθρώπου της Ελλάδας, περιορίζονται στο να καταφέρει να βγάλει το κεφάλι του στην επιφάνεια του ωκεανού της ζωής.

Ο τελευταίος άνθρωπος στην Ελλάδα που θα είχε υπόψη της η Ισμαήλος κάνοντας αυτή τη δήλωση θα ήταν ασφαλώς ο Ντίνος Χριστιανόπουλος. Άρεσε στον Κωνσταντίνο Δημητριάδη να μιλάει στα ίσια και να μη "μασάει" τα λόγια του' έτσι θα του μιλήσω κι εγώ. Είναι νομίζω ο καλύτερος τρόπος να συνεννοηθούμε. Γνωρίζω πως δεν θα το εκλάβει ως ασέβεια και γι αυτό θα το τολμήσω.

Η γνώμη μου, λοιπόν, γι αυτόν είναι με λίγα λόγια η ακόλουθη:

Το πρώτο που κοιτάζω σε έναν γνωστό άνθρωπο (όχι επώνυμο - όλοι έχουν επώνυμο) είναι η συνολική στάση ζωής που ακολούθησε όσο ζούσε. Ο Ν.Χ. λοιπόν, ήταν δίκαιος και σωστός με όλους όσους έκρινε κι ας υπάρχει έντονη ενόχληση για την κοφτερή του γλώσσα' η διαπλοκή για τον Ν.Χ. , σε όποιο βαθμό μπορώ να γνωρίζω,ήταν άγνωστη έννοια. Με τον εαυτό του δεν ήταν επιεικής' τον δοκίμασε σκληρά, πέρα από τα όρια των αντοχών του και ακολούθησε τα βήματα ζωής μεγάλων λογοτεχνών και ποιητών όπως ο Καβάφης, ο Ρίτσος, ο Τσίρκας και άλλοι. 

Δεν μου άρεσε ο τόνος της φωνής του ' ένα μείγμα ελεγχόμενης ευγένειας και στόμφου και η στάση του σώματός του όταν για παράδειγμα, καθόταν στο πάλκο παραδίπλα στον Τσιτσάνη. Όσο κι αν πιθανώς να το ήθελε και να τον κολάκευε, δεν ήταν ρεμπέτης ή τουλάχιστον ήταν τόσο όσο ο Γιάννης Τσαρούχης όταν χόρευε ζεϊμπέκικο, πάλι μπροστά στον Τσιτσάνη σε μια άλλη περίπτωση.

Για παράδειγμα, οι στίχοι του, που έχουν, άλλωστε, μελλοποιηθεί:

Να σου δώσω απόγνωση να μην είσαι μούτρο

Να μου δώσεις δύναμη να μην είμαι ράκος

με μεγάλη δυσκολία μπορώ να φανταστώ πως απευθύνονται σε μια γυναίκα από έναν άντρα.

Τόσο η ειλικρίνεια όσο και η απόλυτα ελεύθερη εξομολόγηση για τις ερωτικές προτιμήσεις ενός ανθρώπου έχουν -ή μάλλον, πρέπει να έχουν- κατά τη γνώμη μου, ορισμένα όρια.

Όποιο σώμα βγαίνει και παραμένει "γυμνό" κάτω από τον ήλιο -ντάλα μεσημέρι καλοκαιριού- δεν "καθαγιάζεται" ' παθαίνει "εγκαύματα" πρώτου βαθμού και πεθαίνει.

Κι αν καταφέρει να ζήσει ο κάτοχος ενός τέτοιου σώματος, παλεύει μια ζωή με τα πάθη του και κρίνει με υπερβολική σκληρότητα, αλλά όχι αδικώντας τους, όσους αμφισβητούν τις καλές προθέσεις της ακατάσχετης εξομολογητικής του διάθεσης.

Σκληρό όσο και γοητευτικό παιχνίδι η ζωή, 

κύριε Κωνσταντίνε Δ.

Δεν μπορεί ο καθένας να ζήσει πέρα από τα όρια

κάνοντας πρωταθλητισμό στα ακραία αθλήματα,

χωρίς μάλιστα να το δηλώνει

και περιφρονώντας τα βραβεία 

που επιχειρήθηκε να του δοθούν

κολακεύοντας μια ματαιοδοξία

που του απέδιδαν 

και, τελικά, δεν είχε!

Καλό ταξίδι

Γιώργος Χατζηαποστόλου

    

Σκοπός του πολιτισμού είναι η ευτυχία;

Πως ορίζουμε τον πολιτισμό;

Πως αντιλαμβανόμαστε την ευτυχία;

Ευτυχία είναι η ευδαιμονία (κατά Πλάτωνα και Αριστοτέλη) ή η καλοπέραση; 

Ο Σ. Φρόυντ αντιμετωπίζει τη ζωή με παρόμοιο τρόπο με αυτόν που την θεωρούσε και ο Ν. Καζαντζάκης. Για τον πρώτο ζωή είναι η περίοδος μεταξύ γέννησης και θανάτου με "ελεγχόμενα αστάθμητο" ενδιάμεσο δημιουργικό παράγοντα των συνθηκών της τον έρωτα, ως σχέση με τον εαυτό μας, το περιβάλλον και τους άλλους. Ο δεύτερος παρατηρώντας περισσότερο με φιλοσοφική διάθεση τον άνθρωπο, θεωρούσε τη ζωή ως το μεσοδιάστημα μεταξύ γέννησης και θανάτου, που οφείλει ο άνθρωπος να διανύσει με ευθύνη σε ότι αφορά τη διαχείριση των πράξεών του. 

Ο Φρόυντ ως επιστήμονας αναζήτησε τους εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες που σχηματοποιούν τον εαυτό του ανθρώπου (Εγώ, Υπερεγώ κτλ) ενώ ο Καζαντζάκης ενδιαφέρθηκε περισσότερο να "μετρήσει" την ένταση των ορμών των ανθρώπων και τα αποτελέσματά τους  πάνω στο ανθρώπινο σώμα, στο πνεύμα και στην κοινωνική και διανοητική περιπέτεια της ζωής τους.

Η τριάδα των χαρακτηριστικότερων εκπροσώπων της σχολής της Βιέννης (Φρόυντ, Γιούνγκ, Άντλερ) συμπλήρωσαν την πλούσια ψυχιατρική και ψυχαναλυτική εμπειρία τους με τη μελέτη του έργου τόσο φιλοσόφων όπως οι: οι Σπινόζα, Νίτσε, Σοπενάουερ, Ρουσσώ, όσο και λογοτεχνών όπως οι: Σαίξπηρ, Γκαίτε, Σίλερ, Μπαλζάκ, Ντίκενς, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι. Την ίδια σχεδόν διαδρομή στη διανόηση ακολούθησε και ο Νίκος Καζαντζάκης που όμως πλησιάζει περισσότερο την ευρυμάθεια του Γιούνγκ στην έρευνα των ανατολικών φιλοσοφιών, θρησκειών, και της λογοτεχνίας, από την πορεία των άλλων δύο μεγάλων ψυχολόγων.

Οι απαντήσεις στα αρχικά ερωτήματα δίνονται στα βιβλία του Φρόυντ Τοτέμ και ταμπού, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ και στο παρόν βιβλίο, ενώ τα ίδια ερωτήματα στο έργο του Καζαντζάκη βρίσκουν γλαφυρές απαντήσεις, κατά τη γνώμη μου, ιδίως στα βιβλία του Αλέξης Ζορμπάς, Ο φτωχούλης του Θεού και Αναφορά στον Γκρέκο.

Πηγές: 

Σ. Φρόυντ, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας - Το μέλλον μιας αυταπάτης, μτφρ. Γ. Βαμβαλής, Εκδ. Επίκουρος 2013, σ.σ. 203. (διαθέσιμο και σε ιστότoπο)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Συναισθηματική νοημοσύνη και παραγωγική εργασία

Η αποσπασματική παρουσίαση των εφαρμογών της συναισθηματικής νοημοσύνης στο κοινωνικό πεδίο, όπως είχε γίνει στο πρώτο βιβλίο του Daniel Goleman που αφορούσε τη Συναισθηματική Νοημοσύνη, συμπληρώθηκε με την αναλυτική ανάπτυξη των προϋποθέσεων, των κινήτρων και των πρακτικών που χαρακτηρίζουν τη συναισθηματική νοημοσύνη και την συνδέουν με την εργασιακή παραγωγικότητα. μέσα από πολλά παραδείγματα, στο δεύτερο βιβλίο του, που τιτλοφορήθηκε: Η Συναισθηματική Νοημοσύνη στο Χώρο της Εργασίας.

Με τον ίδιο διεισδυτικό τρόπο όπως και στη Συναισθηματική Νοημοσύνη, ο Goleman μας συνοδεύει με φιλικό προς τον αναγνώστη και απροκατάληπτο τρόπο και παρατηρεί πως πέρα από τις γνώσεις που έχουν αποκτηθεί μέσα από τις σπουδές, την εκπαίδευση και την τεχνική εξειδίκευση, απαραίτητο στοιχείο για την επαγγελματική καταξίωση είναι η συναισθηματική νοημοσύνη, δηλαδή "η ικανότητα του ανθρώπου για αυτοεπίγνωση, αυτοκυριαρχία, αυτοέλεγχο, ενσυνειδησία, η δυνατότητα να μπαίνει στη θέση των άλλων, να ακούει προσεκτικά και να τους κατανοεί, να ασκεί επιρροή, να επικοινωνεί ουσιαστικά και να συνεργάζεται" (από το σημείωμα της μεταφράστριας, σ. 15). 

Στις σελίδες που ακολουθούν ο συγγραφέας θέλοντας να συντονιστεί με τους εργασιακούς κανόνες που διαρκώς αλλάζουν, τονίζει τη σημασία ατομικών προσωπικών χαρακτηριστικών όπως η πρωτοβουλία, η ενσυναίσθηση, η προσαρμοστικότητα και η πειθώ (σ. 21). Η παρούσα έρευνα που οδήγησε τον συγγραφέα στην οργάνωση της ύλης του παρόντος βιβλίου του θύμισε μια άλλη έρευνα στην οποία συμμετείχε ως μεταπτυχιακός φοιτητής του Χάρβαρντ όπου είχε διαπιστωθεί πως ο Δείκτης Νοημοσύνης καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση πίσω από τη συναισθηματική νοημοσύνη σε ότι αφορά τους παράγοντες που συμβάλλουν στην εργασιακή επίδοση του απασχολούμενου σε εργασίες και οργανισμούς κάθε είδους. Το καινούργιο που προκύπτει σήμερα, μετά από την ανάλυση των στοιχείων εμπειρικών μελετών 25 ετών, είναι ότι μας δείχνουν με ακρίβεια τη σημασία της συναισθηματικής νοημοσύνης για την επιτυχία, στην οποία συμβάλλουν η ανάπτυξη της ομάδας και η προσαρμογή στην αλλαγή (σ. 24-25, 30-34)

Οι συνθήκες εργασίας έχουν αλλάξει τόσο πολύ σήμερα, σε σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν, ώστε "δεν υπάρχει πλέον περίπτωση να προσφέρεις την αφοσίωσή σου σε μια εταιρεία και να περιμένεις να σου την ανταποδώσει" αν δεν μπορείς να αποδείξεις πως διαθέτεις μια εξαιρετική δεξιότητα που να εκφράζει τα ατομικά προσωπικά χαρακτηριστικά που προαναφέρθηκαν.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου (σ.σ. 81-193) παρουσιάζονται δώδεκα εργασιακές ικανότητες που βασίζονται όλες στην αυτοκυριαρχία και είναι οι: Επίγνωση των συναισθημάτων μας (σ. 89-90), Ακριβής αυτοαξιολόγηση (σ. 100, 105-106), Αυτοπεποίθηση (σ. 109), Αυτοέλεγχος (σ. 129-130), Αξιοπιστία και ευσυνειδησία (σ. 139), Καινοτομία, προσαρμοστικότητα και δημιουργικότητα (σ. 146, 156), Τάση προς επίτευξη (σ. 170-171), Δέσμευση στους στόχους (σ. 178) και  Πρωτοβουλία και αισιοδοξία (σ. 183).

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου εκτίθενται δεκατρείς πολύ σημαντικές δεξιότητες, δηλαδή: Η ενσυναίσθηση (κατανόηση των άλλων) (σ. 203-204), Η ανάπτυξη των ικανοτήτων των άλλων (σ.215), Προσανατολισμός προς την παροχή υπηρεσιών για τις ανάγκες των άλλων (σ. 221), Ο σωστός χειρισμός της διαφορετικότητας (σ. 226), Η πολιτική αντίληψη να διαβάζει κανείς το κοινωνικό και πολιτικό δυναμικό (σ. 233), Επιρροή και αποτελεσματικές μέθοδοι πειθούς (σ. 246-247, 252), Επικοινωνία: ακρόαση και αποστολή πειστικών μηνυμάτων (σ. 254), Χειρισμών των συγκρούσεων και λύσεις των διαφωνιών (σ. 259, 265), Ηγεσία, δηλαδή, ικανότητα να εμπνέει και να καθοδηγεί άτομα και ομάδες (σ. 266), Προώθηση και διαχείριση της αλλαγής (σ. 279), Δημιουργία δεσμών και λειτουργικών σχέσεων (σ. 298), Συνεργασία και ομαδική δουλειά (σ. 305) και Ομαδικές ικανότητες και συλλογικοί στόχοι (σ. 311, 316).

Στο τέταρτο μέρος παρουσιάζονται πρακτικές συμβουλές - οδηγίες σε όσους αναγνώστες θέλουν να βελτιώσουν τις ικανότητες της συναισθηματικής τους νοημοσύνης, διευκολύνουν την εκπαίδευση για την ανάπτυξη της συναισθηματικής ικανότητας περιλαμβάνουν την προειδοποίηση και προτείνουν την καλύτερη μέθοδο εφαρμογής της κάθε συμβουλής και συνοψίζονται ως εξής:

-  Αξιολόγηση της εργασίας και του ατόμου που συμπεριλαμβάνει προσεκτική ενημέρωση σχετικά με την αξιολόγηση, προσφορά προτύπων

- Αξιολόγηση της ετοιμότητας, δημιουργία κινήτρων, αυτοδιοίκηση του προγράμματος από τους ανθρώπους,

-  Εστίαση σε σαφείς και εφικτούς στόχους και πρόληψη της υποτροπής,

-  Παροχή ανατροφοδότησης και ενθάρρυνση της εξάσκησης, υποστήριξη, ενίσχυση της αλλαγής και

-  Αξιολόγηση. (σ.σ. 356-358)

Στο πέμπτο μέρος του βιβλίου εξετάζεται το νόημα του να διαθέτουν οι διευθύνοντες και οι διευθυνόμενοι ενός οργανισμού συναισθηματική νοημοσύνη, ποιοί κίνδυνοι υπάρχουν να υπολειτουργεί, ως παραγωγική απόδοση, ένας οργανισμός που δεν τη διαθέτει και διορθωτικές κινήσεις για να την αποκτήσει. Στο μέρος αυτό του βιβλίου συνοψίζονται, ουσιαστικά όσα έχουν καταγραφεί έως τώρα. (σ.σ. 395-397 412, 422,)

Στο τελευταίο τμήμα του βιβλίου πριν τα Παραρτήματα και τις Σημειώσεις, σημειώνονται ¨Κάποιες τελικές Σκέψεις" του συγγραφέα που δεν μας έκανε τη "χάρη" να γράψει ένα "Εγχειρίδιο αυτοβοήθειας" όπως αναφέρει στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου (σ. 36) γιατί με τον τρόπο αυτό πίστευε πως θα αυξήσει περισσότερο την επιθυμία των αναγνωστών να ασκήσουν έναν πιο επιδέξιο χειρισμό του εαυτού τους και των σχέσεών τους (σ. 37).

Είναι αλήθεια πως θα προτιμούσα, προσωπικά, να είχε γράψει ένα εγχειρίδιο γιατί, παρότι πρόκειται για ένα πολύ χρήσιμο βιβλίο, παρατηρούνται πολλές επικαλύψεις θεμάτων, επαναλήψεις και υπερβολική ανάλυση, κατά τη γνώμη μου, που πάντως, δεν παύει να είναι πολύτιμη.

Πηγή: Daniel Goleman, Η συναισθηματική νοημοσύνη στο χώρο εργασίας, μτφρ. Φωτεινή Μεγαλούδη, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα 1999, σ.σ. 506.

Γιώργος Χατζηαποστόλου 

Παράλογο κέρδος, ψυχιατρικά πειράματα και ανθρωποθυσίες

Η συζήτηση γινόταν το 2012 στον χώρο διδασκαλίας ενός ημερήσιου κέντρου στήριξης παιδιών που οι οικογένειές τους υπέφεραν από μεγάλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, στην Αθήνα.

Μπροστά μου μια νεαρή δασκάλα, η Μαρία, γύρω στα 30 με ισπανικές ρίζες, μελαχρινή, με φλογερά μάτια, σγουρά μαύρα μαλλιά και σοβαρό πρόσωπο.

- Θέλω να διαβάσω το νέο (τότε) βιβλίο της Ναόμι Κλάιν: Το δόγμα του Σοκ ' πρέπει να είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο

- (Εξεταστικό βλέμμα, αμφισβήτηση) Εγώ έχω διαβάσει το NO LOGO'  ξέρεις είναι 700 σελίδες, θα καθίσεις να το διαβάσεις (βλέμμα: δεν νομίζω).

- Εγώ τη διαβεβαίωνα πως θα το διάβαζα, χωρίς να το πιστεύω κατά βάθος, καθώς δεν είχα χρήματα καλά-καλά να ζήσω, όχι να αγοράσω πολυσέλιδα βιβλία.

Ήρθε λοιπόν η ώρα να το διαβάσω, μετά από τόσον καιρό και στέγνωσε ο λαιμός μου από την αγωνία που αισθάνεται όποιος "βλέπει" όσα καταγράφονται εκεί και δυστυχώς, δεν είναι ξεπερασμένο.

Ας ξεκινήσω από την ελληνική εμπειρία. Έζησα ως παιδί 8 χρονών τη Χούντα των συνταγματαρχών και προσφάτως την χρηματοοικονομική κρίση των τραπεζών της Δύσης που αποδόθηκε στην κακοδιαχείριση των ελληνικών κυβερνήσεων της μεταπολίτευσης και κλήθηκε να πληρώσει ο ελληνικός λαός. Μη βιαστείτε να μου πείτε πως συνδέω άσχετα πράγματα -την επταετία 1967-1974 και την κοινωνικο - πολιτισμική κρίση 2008-2018- γιατί, μετά την ανάγνωση του συγκεκριμένου βιβλίου της Κλάιν, πιστεύω πως έχουν άμεση σχέση.

Αυτό που μπορούσα να αντιληφθώ ως παιδί ήταν η ατμόσφαιρα της εποχής: παγωμένος αέρας, ανεξαρτήτως εποχής (χειμώνα ή καλοκαιριού), υπερβολική προσοχή, καχυποψία, φόβος, σηκωμένοι γιακάδες, άγνωστοι άνθρωποι που δεν γνώριζες στις γωνίες και που δεν έπρεπε να γνωρίσεις, περιορισμένες μετακινήσεις, σκυμμένα κεφάλια στις οικογενειακές γιορτές, ψιθυριστές πληροφορίες από το ραδιόφωνο: "σήμερα η Ντόυτσε Βέλε είπε αυτό", "τον έστειλαν εξορία", "τον/την συνέλαβαν", "τον/την βασάνισαν", πρόσωπα που αν συνυπολογίσουμε τον φόβο που προκαλούσαν θα έπρεπε να ήταν "σημαντικά" Παπαδόπουλος, Παττακός, Μακαρέζος, έπειτα Ιωαννίδης και, τέλος, Κύπρος, Τουρκία, επιστράτευση, Πολυτεχνείο και μετά, Μεταπολίτευση, Δημοκρατία, κλάξον, φωνές, χαρά, και νέα πρόσωπα: Κ. Καραμανλής, Ανδρέας Παπανδρέου, Κ. Μητσοτάκης, Κ. Σημίτης και πάλι Καραμανλής (ο ανεψιός), πάλι Παπανδρέου (ο γιος), η χρεωκοπία της Ελλάδας, το Διεθνές, Νομισματικό Ταμείο, η Γερμανία, ο Σαμαράς, χοροί (καλαματιανός κατά προτίμηση), ύστερα Τσίπρας. Εδώ θα κάνουμε μια μικρή στάση, γιατί συμβαίνει το ανήκουστο: η ιμπεριαλιστική Αμερική και η καπιταλιστική δυτική Ευρώπη επιτρέπουν στην Ελλάδα να αποκτήσει αριστερή κυβέρνηση! Γιατί; Πως; Οι Αγορές έρχονται αντιμέτωπες με τις αιώνιες οικονομικές στρατηγικές και τις πεποιθήσεις τους; Καθόλου! Πρόκειται για μια στρατηγική αναδίπλωση: θα τους δώσουμε ότι θέλουν και θα κάνουν ότι θέλουμε! Θα βάλουμε την ανανεωτική αριστερά -γιατί το ΚΚΕ δεν μπορούμε να το χειραγωγήσουμε επειδή έχει αδιαπραγμάτευτες αρχές- να φορολογήσουν έως εξαθλίωσης τον ελληνικό λαό' όσο καλά και να τα καταφέρουν, θα γίνουν αντιδημοφιλείς, το "χαρτί" της αριστεράς στην Ελλάδα θα "καεί" και "Εμείς" θα έχουμε εισπράξει υπέρογκα κέρδη! Νέα Χούντα δεν μπορούμε να φέρουμε στην Ελλάδα (αυτό ήταν άλλο ένα "καμένο χαρτί" μας) αλλά υπάρχει πάντα, το αγαπημένο μας παιδί η Τουρκία που όταν της το επιτρέψουμε μπορεί να ξεκινήσει έναν πόλεμο εναντίον της Ελλάδας και οι πόλεμοι, όπως είναι γνωστό, πάντα μας αποδίδουν μεγάλα κέρδη. Συμπέρασμα: πάντα έχουμε τον απόλυτο έλεγχο. Και πάλι Μητσοτάκης (ο γιος και ο εγγονός) και φτάνουμε, επιτέλους στο Σήμερα που ζούμε την περίοδο του κορωνοϊού. 

(Πενηντατρία χρόνια ελληνικής ιστορίας σε μία παράγραφο' έκανα ότι μπορούσα για να μη σας κουράσω)

Ας περάσουμε τώρα στη διεθνή εμπειρία των πρακτικών που μεταχειρίζονται οι Ενωμένες Πολιτείες της Αμερικής (με την πρόφαση του κομμουνιστικού κινδύνου) για να αυξήσουν την οικονομική επιρροή τους σε ολόκληρο τον κόσμο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως της ημέρες μας. Εδώ, δε νομίζω πως θα βρίσκαμε καλύτερο βοηθό από μια δημοσιογράφο -την Ναόμι Κλάιν- που δείχνει τόσο ανεξάρτητη ώστε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί περισσότερο από αριστερή, δηλαδή ανθρωπίστρια.

Σύμφωνα με την Κλάιν, όλα ξεκίνησαν από την λεγόμενη Σχολή του Σικάγου (αφετηρία των οικονομικών και στρατιωτικών επιλογών της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής για δεκαετίες). Κύρια καθηγητική φυσιογνωμία αυτής της σχολής ο Μίλτον Φρίντμαν που επειδή έζησε τη χρεωκοπία της οικογενειακής επιχείρησης του πατέρα του, προσπάθησε να θεραπεύσει το ψυχολογικό του τραύμα προτείνοντας μια πολιτική επιδίωξης κέρδους χωρίς ηθικές αναστολές, χωρίς ανθρωπιστικούς κανόνες και με ανύπαρκτη θρησκευτική συνείδηση. Ακολουθούσε την συμβουλή του Νικολό Μακιαβέλλι διαστρέφοντάς την, όμως, στο τέλος, από: "Επιφέρουμε τα πλήγματα όλα μαζί, ταυτόχρονα, ώστε να γίνονται ελάχιστα αισθητά", σε: ....ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν περισσότερο αισθητά, αλλά με τον ίδιο σκοπό: να μην μπορέσει ο λαός που τα υφίσταται να αντιδράσει, καθώς οι θιγόμενες από τα εκάστοτε μέτρα κοινωνικές ομάδες έχουν τη δυνατότητα να αντιδρούν μόνο σε επιμέρους μέτρα.  

Για τους συντηρητικούς Αμερικανούς ο Φρίντμαν είναι το πρότυπο του φωτισμένου δασκάλου και του προορατικού θεωρητικού της οικονομίας που θεωρούσε τον Κέυνς και το Νιού Ντήλ άσκοπες και άχρηστες οικονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις που εμποδίζουν την κατάκτηση του ανεξέλεγκτου οικονομικού κέρδους. Όσοι δεν γνωρίζετε το πρόσωπο του Φρίντμαν, μη φανταστείτε έναν σεβάσμιο και σοφό δάσκαλο που μπορεί να παρανόησε "κάποια πράγματα" και απλά, δεν μπορούσε να συγκρατήσει κάποιες εμμονές του πάνω σε σημαντικά οικονομικά θέματα.  Αν δείτε την εικόνα του να στέκεται δίπλα στο βάθρο ενός ομιλητή περιμένοντας τη σειρά του, θα δείτε ένα ανθρωπάκι που ξεχειλίζει από αλαζονεία και δεν κρατιέται να περιμένει να του δοθεί η δυνατότητα να μιλήσει, να τον θαυμάσουν και κυρίως να εφαρμόσει τις ιδέες του με κάθε τρόπο. Αρκεί να αναφέρω τη φράση του που αναφερόταν στις απαραίτητες παροχές του κράτους στον πολίτη (υγεία, ασφάλεια, παιδεία) : "δεν μπορείς να κάνεις τον καλό με ξένα λεφτά!" Ο Ράμσφελντ, γνωστό γεράκι του Μπους τον είχε θεοποιήσει λέγοντας: "Ο Μίλτον [Φρίντμαν] έδειξε πως οι ιδεολογίες έχουν συνέπειες".

Η Ναόμι Κλάιν είχε την ευκαιρία να αναλύσει στις πολλές σελίδες του βιβλίου της πως η ιδεολογία του Φρίντμαν αφορά αυτό που η δημοσιογράφος ονόμασε: "καπιταλισμό της καταστροφής" και οι συνέπειες αφορούν την οικονομική εκμετάλλευση από οικοδομικές και τουριστικές εταιρείες των Ε.Π.Α. φυσικών καταστροφών (σεισμοί, πλημμύρες, τυφώνες, τσουνάμι, λοιμοί) που συμβαίνουν σε όλο τον κόσμο. Αλλά ο Φρίντμαν δεν περιορίζεται σε αυτές τις οικονομικές πρακτικές' όταν οι φυσικές καταστροφές δεν συμβαίνουν αρκετά τακτικά, ώστε να μην μειώνονται τα κέρδη των αμερικανικών οικονομικών και στρατιωτικών εταιριών που προσφέρουν υπηρεσίες πολιτικής ασφαλείας, δημιουργούν μόνοι τους ευκαιρίες εκμετάλλευσης με την εγκαθίδρυση στρατιωτικών δικτατοριών σε πολλές χώρες του κόσμου.

Και όπως είναι γνωστό οι δικτατορίες δεν εγκαθίστανται σε μια ξένη χώρα με δημοκρατικές διαδικασίες, αλλά με τα όπλα, με αίμα, με δολοφονίες, διώξεις των αντιφρονούντων και κυρίως με βασανιστήρια όσων αντιστέκονται σε αυτή τη σχεδόν "φυσική" ροή των πραγμάτων.

Σε κάθε κεφάλαιο αυτού του βιβλίου αναφέρεται και μια χώρα όπου η "αμερικανική βοήθεια" περιελάμβανε την ισοπέδωση παραθαλάσσιων χωριών που καταστράφηκαν από σεισμό ή τσουνάμι και την ανέγερση πολυτελών ξενοδοχείων που εκμεταλλεύονταν βέβαια ξένοι και όχι ντόπιοι (Σρι Λάνκα) την κατάσταση που ακολούθησε τις πλημμύρες στη Νέα Ορλεάνη, όπου οι πλημμυροπαθείς διώχθηκαν και οδηγήθηκαν να ζουν σε άθλια παραπήγματα, ενώ τα χρήματα που δόθηκαν για την αποκατάστασή τους μοιράστηκαν σε μεγάλες οικοδομικές επιχειρήσεις που έκτισαν ιδιωτικά σχολεία στη θέση των δημόσιων σχολείων, όπου τα παιδιά των κατοίκων θα μπορούσαν να πηγαίνουν αγοράζοντας κουπόνια που θα πουλούσαν αυτές οι εταιρίες. 

Η χειρότερη, πάντως μορφή επέκτασης της οικονομικής ανάπτυξης, κατά τη γνώμη της Κλάιν, ήταν οι επιβεβλημένες από τις Ε.Π.Α. δικτατορίες: στη Χιλή (ανατροπή του προέδρου Αλλιέντε), στη Βραζιλία, στην Αργεντινή, στη Βενεζουέλα, στη Βολιβία, στην Ουρουγουάη και αλλού. Ένας δημοσιογράφος ο Ροντόλφο Γουόλς που είχε την ικανότητα να αποκρυπτογραφεί κωδικοποιημένα μηνύματα, προειδοποίησε την κυβέρνηση της Κούβας και έτσι αποτράπηκε η αμερικανική εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων. Οι δικτατορίες  επιβλήθηκαν και σε άλλες χώρες, στην Ευρώπη όπως στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρο τον υπόλοιπο κόσμο, όπως  στην Ινδονησία και τη Νότια Αφρική, αλλά δεν είχαν σκοπό μια προσωρινή αλλαγή διακυβέρνησης στις χώρες αυτές αλλά επιδίωκαν μόνιμα αποτελέσματα για να μην λοξοδρομήσουν προς σοσιαλιστικά μονοπάτια διακυβέρνησης.

Για να σταθεροποιηθούν οι δικτατορίες ανά τον κόσμο, έπρεπε να εξαλείψουν τις αντιστάσεις κάθε ατόμου ξεχωριστά, που διαφωνούσε με την στρατοκρατική πρακτική τους. Όπως είναι γνωστό οι Αμερικανοί ως έθνος είναι μεθοδικοί, επίμονοι και επιδιώκουν σταθερά την αύξηση του οικονομικού κέδρους. Έτσι οι οικονομολόγοι με τη συμπαράσταση των στρατιωτικών ζήτησαν τη βοήθεια των ψυχιάτρων όπως ο Γουέν Κάμερον, (ένας από τους τρεις ψυχιάτρους που γνωμοδότησαν για την κατάσταση της ψυχικής υγείας του ναζιστή Ρούντολφ Ές στη δίκη της Νυρεμβέργης) για να "σπάσουν" όσους αντιστέκονταν στα βασανιστήρια και δεν έδιναν πληροφορίες για τους συντρόφους τους. Ο Κάμερον ήταν τόσο φιλόδοξος και τόσο εγκληματικά ανόητος ώστε πίστευε πως ο συνδυασμός, απομόνωσης, υπερβολικού αριθμού ηλεκτροσόκ σε συνάρτηση με κοκτέιλ ψυχοφαρμάκων, ναρκωτικών και κοκαϊνης όπως και LSD ή της λεγόμενης "αγγελόσκονης" θα μπορούσαν να σβήσουν εντελώς τις μνήμες της προηγούμενης ζωής των κρατουμένων που μετέτρεψε σε ασθενείς και να δημιουργήσουν κενό ή ¨λευκή σελίδα" στην οποία μετά θα μπορούσε να "γράψει" σκέψεις, συμπεριφορές και νέες πεποιθήσεις με διαρκείς επαναλήψεις μηνυμάτων όπως είμαι "καλός πατέρας", "είμαι καλή μητέρα" κλπ. Η μέθοδός του απέτυχε οικτρά γιατί συνέβη το λεγόμενο φαινόμενο της παλινδρόμησης, δηλαδή οι ασθενείς δεν ξεχνούσαν μόνο σκέψεις, πεποιθήσεις ή συναισθήματα αλλά και στοιχειώδεις σωματικές λειτουργίες όπως να περπατούν, να μιλούν, ουρούσαν ή αφόδευαν όπου έβρισκαν, έβαζαν το δάχτυλο στο στόμα σαν να θηλάζουν, ή έκλαιγαν σαν μωρά και ζητούσαν τη μαμά τους και άλλες απερίγραπτες όσο και τραγικές οπισθοδρομήσεις. 

Ένας Αργεντινός κρατούμενος που επέζησε μετά από τέσσερα χρόνια εγκλεισμού σε στρατιωτικές φυλακές έλεγε μετά: "επιδίωκα να επιβιώσω την επόμενη ημέρα' όμως όχι μόνο αυτό, αλλά και να είναι ο εαυτός μου αυτός που επιβιώνει και όχι κάποιος άλλος". 

Η Κάστνερ από την οποία ξεκίνησε τις συνεντεύξεις της η Κλάιν με ανθρώπους που βασάνισε ο Κάμερον, πέρα από τα μεγάλα κινητικά προβλήματα που αντιμετώπιζε, δεν είχε και τη μνήμη όσων της συνέβησαν στην περίοδο από τα 14 έως τα 20 χρόνια της, όπου υφίστατο ένα τεράστιο αριθμό ηλεκτροσόκ, και έτσι υποχρεωνόταν να γράφει στα εσωτερικά λευκά χαρτιά των πακέτων των τσιγάρων που κάπνιζε κάθε τι που της συνέβαινε για να μην το ξεχάσει. Κάθε βράδυ την επισκεπτόταν στον ύπνο της "το διαπρεπές Τέρας" όπως ονόμαζε τον Κάμερον. Οι μέθοδοι αυτές -αν και πιθανότατα όχι σε αυτή την έκταση και με αυτή την ένταση- εφαρμόστηκαν και από τη ελληνική δικτατορία στην Ελλάδα' όχι επειδή οι "Έλληνες" δεν ήθελαν να "πρωτοπορήσουν" σε μεθόδους και τρόπους βασανισμού, αλλά επειδή οι Αμερικανοί καθοδηγητές της Χούντας δεν μπορούσαν να τους διαθέσουν το απαραίτητο ιατρικά εκπαιδευμένο προσωπικό για να βασανίζουν αποτελεσματικότερα.

Η οικονομική μέθοδος του Φρίντμαν σε κάθε χώρα που εφαρμοζόταν περιελάμβανε μέτρα όπως κατάργηση της διατίμησης βασικών προϊόντων όπως το ψωμί και το λάδι, απελευθέρωση των τιμών, άκρατη φορολογία και λιτότητα. Δεν μας είναι άγνωστα τα μέτρα! Άλλωστε, οι πρακτικές που συνοδεύουν τη μέθοδο του Φρίντμαν (απομόνωση, βασανισμοί, ψυχιατρικά πειράματα) συνεχίζουν να εφαρμόζονται εκτός των Ε.Π.Α. ακόμα και σήμερα, για παράδειγμα, στο Γκουαντάναμο.

Έχουμε, εμείς οι Έλληνες, την ευτυχία να ζούμε σε μια ηλιόλουστη χώρα, με ζεστούς ανθρώπους, δροσερές θάλασσες, ένα σπίτι να μένουμε, ένα ποτήρι καθαρό νερό, ένα κομμάτι ψωμί, λίγο λάδι και αρκετό φαγητό και φρέσκα φρούτα στο τραπέζι μας, και, κυρίως, δημοκρατία και ελευθερία που δεν είναι καθόλου αυτονόητα αγαθά ζωής για πολλούς ανθρώπους στον κόσμο.

Το βιβλίο της Κλάιν κυκλοφορεί, αλλά είχα βρει και εκτεταμένα αποσπάσματά του στο Διαδίκτυο πριν από κάποια χρόνια στη διεύθυνση "πολιτικό καφενείο" και μάλιστα με πρόσθετες σημειώσεις και φωτογραφίες του συντάκτη της ανάρτησης, που έφταναν, συνολικά, τις  911 σελίδες. Δεν παραθέτω τον σύνδεσμο γιατί δεν ανοίγει (έκλεισε η σελίδα ή αποσύρθηκε η ανάρτηση). 

Πηγή: Naomi Klein, Το Δόγμα του Σοκ, μτφρ. Άγγελος Φιλιππάτος, Εκδ. Α.Α. Λιβάνης 2010, σ.σ. 718.

Ευχαριστώ για το ενδιαφέρον και την υπομονή σας

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Το, κατά Ζοζέ, ιστορικό μυθιστόρημα

Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιον (βαρύγδουπος τίτλος!)

Ξέρω' οι εξυπνάδες κάθε είδους και η αθεϊα είναι της μόδας. Υποστηρίζεις κάτι; Απόδειξέ το! Διαφορετικά γιατί να σε πιστέψω; Να με "πιάσεις κορόιδο" και μετά να γελάς μαζί μου; Όχι, φίλε, εγώ είμαι έξυπνος! 

Έε λοιπόν, όχι! Εγώ δηλώνω αφελής και τόσο εύπιστος που μπορεί και ένα μικρό παιδάκι να με κοροϊδέψει, αν και τα πολύ μικρά παιδιά είναι αθώα και δεν ξεπέφτουν σε τόσο φτηνά κόλπα. Ο τίτλος είναι σκόπιμα παραπλανητικός για να πουληθεί το βιβλίο. Αν και δηλώνεται αμέσως πως πρόκειται για μυθιστόρημα, υπονοείται πως δεν αφορά τίποτε άλλο παρά μια αχαλίνωτη μυθοπλασία που χρησιμεύει σαν άσκηση γλωσσικής επιδεξιότητας του συγγραφέα πάνω σε ένα θέμα αιώνια "εμπορικό" όπως η ιδιωτική ζωή (αν υπήρξε τέτοια ζωή) του Χριστού, καθώς ολόκληρη η ζωή του έως τον θάνατό του υπήρξε διαφανής και δημόσια. Ξέρω τι θα μου πείτε: που βρισκόταν και τι έκανε ο Χριστός έως τα 30 χρόνια του που δεν έχουμε πληροφορίες, παρά την παραφιλολογία για τη Μαρία Μαγδαληνή που τόση εμπορική διάδοση γνωρίζει.

Όντας λοιπόν αφελής, πέρασε από το μυαλό μου, πως μετά τα τέσσερα Ευαγγέλια του Μάρκου, του Ματθαίου, του Λουκά και του Ιωάννη, θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και η εκδοχή του ίδιου του Θεανθρώπου Ιησού. Παρότι, όπως είναι γνωστό,  οι μεγάλοι δάσκαλοι με πρώτο τον Σωκράτη, δεν άφησαν γραπτά τεκμήρια, είχα την κρυφή ελπίδα πως κάτι είχε ανακαλυφθεί, κάτι άγνωστο, κάτι μυστικό. Δεν επρόκειτο όμως για επιστημονική ερευνητική εργασία ούτε ακόμη για διάσπαρτα νέα ιστορικά στοιχεία αλλά για μια μάλλον ομαλή προσγείωση στην καθημερινότητα, έστω και μιας τόσο μακρινής εποχής όπως αυτής που έζησε ο Χριστός. Έχοντας υπόψη τα προηγούμενα παραδείγματα των: Ερνέστου Ρενάν: Ο βίος του Ιησού και της Πηνελόπης Δέλτα: Η ζωή του Χριστού, θεώρησα πως ένας δημοκρατικός άνθρωπος όπως ο Σαραμάγκου θα έγραφε με έναν στοιχειώδη σεβασμό για τον Χριστό. Όπως κάθε "νεόπλουτος" της γνώσεως αναγνώστης, έτσι κι εγώ έκανα λάθος. Ο Ζοζέ τον αντιμετώπισε ως έναν συνηθισμένο άνθρωπο με πάθη και αδυναμίες εντελώς ανθρώπινα, αλλά δεν σταμάτησε εκεί ' έβαλε, στο τέλος τον Χριστό να  περιμένει από τον Θεό να ζητήσει συγγνώμη επειδή επέτρεψε τη σφαγή των νηπίων από τον Ηρώδη. Η ζωή είναι το σημαντικότερο ανθρώπινο αγαθό και η σωτηρία της ψυχής το υπέρτατο αγαθό γενικά. Η σωτηρία έχει τίμημα ' με την απώλεια της ζωής τους τα νήπια, ο Χριστός όπως και άλλοι αθώοι άνθρωποι "εξαγόρασαν" την άρση του προπατορικού αμαρτήματος. 

Η ζωή μας δεν είναι ιδιοκτησία μας' ενοικιαστές είμαστε και μάλιστα το "ενοικιαστήριο" είναι αορίστου χρόνου και δεν γνωρίζουμε ούτε πότε λήγει.

Δεν τελειώνουν όλα εδώ, φίλε Ζοζέ' ότι φάμε, ότι πιούμε κι ότι  μας γουστάρει! Κι αν αντιτείνεις πως δεν σ' ενδιαφέρει η γνώμη ενός απλού αναγνώστη, αφού πήρες βραβείο Νόμπελ, έχω να σου πω πως τόσο εσύ όσο και πολλοί άλλοι βραβευμένοι λειτούργησαν ως πρόσχημα πολιτικών ισορροπιών και δημοσίων σχέσεων που τροφοδοτούν μια επίφαση αξιοκρατίας.

Όμως, παρόλα αυτά, σε συμπαθώ, αλλά πήρες πολύ στα σοβαρά το ρόλο του κοινωνικού και πολιτικού επικριτή, που όλα τα ξέρει, όλα τα απορρίπτει ως καπιταλιστική σαπίλα, αλλά χωρίς να αντιπροτείνει αξιόπιστο πολιτικο-οικονομικό σύστημα που δεν είναι βέβαια ο κομμουνισμός. 

Γειά σου και καλή αντάμωση!

(Στο μεταξύ ρίξε πάλι μια ματιά στα κείμενά σου, όλο και κάτι θα βρεις να διορθώσεις)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Ηλιθιότητα και συμφέρον (νόμοι και παρανοήσεις)

Μόνο δυό λόγια, εισαγωγικά: Οι Ξένοι δεν διακρίνουν τις έννοιες ενδιαφέρον και συμφέρον' χρησιμοποιούν την ίδια λέξη (interest) ενώ για τη λέξη ηλίθιος χρησιμοποιούν τη λέξη idiot. Για τους Έλληνες, από την άλλη πλευρά, η ρίζα αυτής της λέξης παραπέμπει στον ιδιώτη. Δεν πιστεύω πως οι αρχαίοι εννοούσαν πως όποιος δεν συμμετέχει στα κοινά, δηλαδή, δρα ιδιωτικά, θα μπορούσε να θεωρηθεί και ηλίθιος! Ή θα μπορούσε; 
Ο Θεόδωρος Λιανός, επίτιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Οικονομικού Πανεπιστήμιου Αθηνών (πρώην ΑΣΟΕΕ) σε αυτό το μικρό βιβλίο εξετάζει δύο άλλα μικρά βιβλία των: Κάρλο Τσιπόλα (Ιστορικού της Οικονομίας) και Ευάγγελου Λεμπέση (Κοινωνιολόγου) που αφορούν την ηλιθιότητα και τη βλακεία, αντίστοιχα.

Με πολύ απλό και κατανοητό τρόπο δείχνει την ασυνέχεια και ασυνέπεια του κειμένου του Τσιπόλα και τα θετικά σημεία της κοινωνικής ανάλυσης του Λεμπέση. Ο Έλληνας καθηγητής δεν παρασύρεται από την ελευθεριάζουσα διάθεση του Τσιπόλα να εξάγει σοβαρά συμπεράσματα από ένα χαλαρό και χαριτωμένο κείμενο που σκοπό έχει να γίνει δεκτό από το πλατύτερο κοινό με την επιφανειακή προσέγγιση της ηλιθιότητας που επιχειρεί. 

Η προσωπική επαφή μου έως τώρα με το έργο του Κάρλο Τσιπόλα ήταν το βιβλίο του σχετικά με την κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης που μας δόθηκε ως βοηθητικό σύγγραμμα από το ΕΑΠ στη διάρκεια του Προγράμματος: Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό (2002-2007). Διάβασα το βιβλίο του Ευάγγελου Λεμπέση προ διετίας  σχεδόν και αναγνώρισα τους χαρακτήρες που περιγράφει ακόμα και στο στενό κοινωνικό μου κύκλο. Είχε τύχει να γνωρίσω τον κύριο Λιανό σε ένα συνέδριο στη αίθουσα εκδηλώσεων του ξενοδοχείου Τιτάνια πριν από 20 χρόνια περίπου.

Συνοπτικά, θα μπορούσα να πω για τους τρεις συγγραφείς πως: το ύφος γραφής του Τσιπόλα σε κάνει να χαίρεσαι που διαβάζεις, το ύφος του Λεμπέση να απολαμβάνεις την κοινωνική κριτική και να σκέπτεσαι με το δικό του διεισδυτικό τρόπο και το ύφος του Λιανού να διακρίνεις, να καταλαβαίνεις και να μαθαίνεις.

Το βιβλίο του Θ.Λ. ασχολείται τόσο με τον ορισμό και τα κίνητρα, όσο και με τους νόμους και τις επιπτώσεις της ηλιθιότητας στην κοινωνία' διαβάζεται σε 2-3 ώρες και είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό' αξίζει να το διαβάσει κάποιος.  

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Βιβλιογραφία  

Carlo M. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση (κοινωνία και οικονομία 1000 - 1700 μ.Χ.), μτφρ. Πέτρος Σταμούλης, Εκδ. Θεμέλιο 1988, σ.σ. 453.

Carlo M. Cipolla, Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας, μτφρ Γιάννος Πολυκανδριώτης, Εκδ. Κέδρος 2012,σ.σ. 89. Διαθέσιμο στον τόπο: file:///C:/Users/User/Downloads/kupdf.net_carlo-m-cipolla-pdf.pdf

Ευάγγελος Λεμπέσης, Η τεράστια κοινωνική σημασία των βλακών στο σύγχρονο βίο, Εκδ. Σπηλιώτης 2003, σ.σ. 72.

Θεόδωρος Π. Λιανός, Οι νόμοι της ηλιθιότητας και οι νόμοι του συμφέροντος, Εκδόσεις Καστανιώτης 2014, σ.σ. 144. 

Bertrand Russell : Ένας, ομολογημένα, άπιστος

Ο Ράσελ ταύτιζε την Εκκλησία, σε όλη τη διάρκεια της ιστορικής της εξέλιξης από την ίδρυσή της έως σήμερα,  με τον Θεό' την αλήθεια με την επιστημονική γνώση' την πίστη με τη λογική απόδειξη. Αλλά η Εκκλησία (ιερωμένοι και εκκλησίασμα) είναι μέρος Του' δεν είναι ολόκληρος ο Θεός ' είναι άνθρωποι με αδυναμίες, ελαττώματα, προτερήματα, χαρίσματα, αντιφάσεις. Απέρριψε τον Χριστιανισμό επισήμως με το έργο του: Γιατί δεν είμαι Χριστιανός, και αναλώθηκε στην αναζήτηση της αλήθειας' βρήκε τη "δική του" αλήθεια, η οποία, ως μέρος της απόλυτης αλήθειας έχει τα ίδια χαρακτηριστικά μαζί της, δηλαδή αγάπη, ανεκτικότητα, συμπάθεια και απουσία μίσους, αλλά όλα αυτά σε "σμίκρυνση" στην ανθρώπινη κλίμακα.

Στο μήνυμά του στις επόμενες γενιές μιλάει ακριβώς γι αυτά τα χαρακτηριστικά, τα οποία "ελλείψει Θεού" αποδίδει σε ιδιότητες των ανθρώπων που συναποτελούν μια κοινωνία, ενώ απορρίπτει το μίσος ως ανοησία. Δεν δέχεται τη διδασκαλία του Θεού που βασίζεται σε αυτές τις έννοιες, ούτε τη φυσική Του ύπαρξη, γιατί δεν μπορεί να την αποδείξει με λογικό και μαθηματικό τρόπο. 

Είναι, κατά τη γνώμη μου, ένας εμμονικός άνθρωπος που προσπάθησε να περιορίσει την ανθρώπινη ζωή αυστηρά στη βιολογική της υπόσταση και έκανε ότι μπορούσε για να αποστασιοποιηθεί από τον Θεό πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό απελευθερώνεται και μπορεί απερίσπαστος πλέον να αναζητήσει την ευτυχία.
Η γερασμένη εικόνα του φιλοσόφου στο βίντεο που μιλάει για τον Θεό είναι, δυστυχώς για τον ίδιο, μια θλιβερή υπογράμμιση της ανθρώπινης αδυναμίας μπροστά στο Θείο" δείχνει τόσο απασχολημένος με τις "αφαιρέσεις" της ζωής του, ώστε "ξεχνάει" να κάνει "πρόσθεση" των "κτισμάτων" είτε άνθρωποι είναι αυτά, είτε ζώα, είτε φυτά είτε υλική κτίση και να δει το συνολικό δημιούργημα του Κόσμου που αποδεικνύει την ύπαρξη του Θεού.
Χαρακτηριστικά είναι όσα αναφέρει ο Simon Critchley στο βιβλίο του: Το βιβλίο των νεκρών φιλοσόφων (Πατάκης 2012, μτφρ. Γιάννη Ανδρέου, σ.σ. 399-401).
Αυτά σημειώνω σε ότι αφορά τον άνθρωπο' για τον συγγραφέα, σε όποιο πεδίο κι αν δραστηριοποιείται (φιλοσοφία, λογική, μαθηματικά, ιστορία, λογοτεχνία) είναι διάχυτη, φαντάζομαι, η αίσθηση, και δεν είναι μόνο δική μου, ότι έχουμε να κάνουμε με έναν χαρισματικό δάσκαλο που μεταδίδει τη γνώση με έναν ανάλαφρο και διαφανή τρόπο, υπεραπλουστεύοντας και απλοποιώντας αλλά και υπερβάλλοντας για να γίνει όσο γίνεται περισσότερο αποδεκτός από τον αναγνώστη. 

Πάντως, ο κόπος που κατέβαλε για να μελετήσει και να αφομοιώσει όλον αυτό τον όγκο των συγγραμμάτων στη διάρκεια της μακρόχρονης ζωής του, μας απαλλάσσει από έναν αβάσταχτο προσωπικό μόχθο να ακολουθήσουμε την ίδια διαδρομή και μας επιτρέπει να κινηθούμε ανετότερα στα μελλοντικά μας βήματα.

Η σκέψη του Ράσελ έχει καταγραφεί σε αρκετά βιβλία, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, κινηματογραφικές ταινίες και το Διαδίκτυο ' παραθέτω μερικές από αυτές τις πηγές, χωρίς να τις προβάλλω ως σημαντικότερες ούτε ως περισσότερο αντιπροσωπευτικές.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Πηγές: 

·         Bertrand Russell, Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας (...και η συνάρτησή της με τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες από των αρχαιοτάτων χρόνων έως της εποχή μας),Τόμος Α΄, μτφρ. Αιμίλιος Χουρμούζιος, Εκδ. Ι. Δ. Αρσενίδης και Σια (χ.χ.), σ.σ. 613.

·         Bertrand Russell, Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας (...και η συνάρτησή της με τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες από των αρχαιοτάτων χρόνων έως της εποχή μας),Τόμος Β΄, μτφρ. Αιμίλιος Χουρμούζιος, Εκδ. Ι. Δ. Αρσενίδης και Σια (χ.χ.), σ.σ. 699.

·         Μπέρτραντ Ράσσελ, Γάμος και ηθική - Η κατάκτηση της ευτυχίας, μτφρ. Γιάννης Δυριώτης, Εκδ. Αρσενίδης 1962, σ.σ. 216 + 214.

·         Το γράμμα ενός εξάχρονου στον Μπέρτραντ Ράσελ

http://eranistis.net/wordpress/2015/04/25/russell-letter/

·         Bertrand Russell, «Η Θέση του Έρωτα στην Ανθρώπινη Ζωή»

https://www.timesnews.gr/bertrand-russel-thesi-tou-erwta/

·         Η ευτυχία σύμφωνα με τον Μπέρτραντ Ράσσελ - 30 Ιαν 2018

https://www.youtube.com/watch?v=AuCvO6_U2Tc

·         Ο Μπέρτραντ Ράσελ για το Θεό (1959) - [Ελληνικοί Υπότιτλοι]

https://www.youtube.com/watch?v=dEvKKYeFiMo

·         Ένα διαχρονικό μήνυμα του Bertrand Russell

https://www.youtube.com/watch?v=Owk0X8zW3Hs

·         Μπερτράντ Ράσελ

https://en.wikipedia.org/wiki/Bertrand_Russell

·         Aman (ταινία)

https://en.wikipedia.org/wiki/Aman_(film)

Aman (ταινία)

Το Aman είναι μια ινδική αντιπολεμική ταινία σε σκηνοθεσία Mohan Kumar . Πρωταγωνίστησαν  οι Rajendra Kumar, Saira Banu, Balraj Sahani και Chetan Anand. ^[1] Η ταινία ήταν επίσης το ντεμπούτο του Naseeruddin Shah που έπαιξε έναν μη αναγνωρισμένο δευτερεύοντα ρόλο. ^[2]

Η ταινία περιλαμβάνει επίσης ένα σπάνιο *cameo, από τον διάσημο Βρετανό βραβευμένο με Νόμπελ Bertrand Russell . ^[3] Η ταινία γυρίστηκε στην Αγγλία και την Ιαπωνία. ^[4]

*cameo: ένα σύντομο περιγραφικό λογοτεχνικό σκιαγράφημα που εγκλείει κάποιον ή κάτι. (άλλη ερμηνεία: ένα ανάγλυφο κόσμημα).

·         Aman (1967) (HD & Eng Subs) Hindi Full Movie

https://www.youtube.com/watch?v=J20S95BJbAI

Τρία βιβλία για τη λειτουργία της ψυχής

Άλφρεντ Άντλερ

Μιλάμε για έναν προσεκτικό παρατηρητή της ψυχής που δεν δηλώνει 'αυθεντία' - όπως εμμέσως αφήνει να εννοηθεί ο Γιούνγκ, στον πρόλογο της 'Αναλυτικής Ψυχολογίας' για τον εαυτό του, παρά βάζει σε εισαγωγικά τα "εκλεκτά πνεύματα" (ορισμένους ψυχολόγους) στο τέλος της 'Συγκριτικής ατομικής ψυχολογίας' του και τολμά να διορθώσει τον Φρόυντ, χωρίς να πάψει να τον σέβεται' δεν θέλει να τον καταργήσει' θέλει να τον ξεπεράσει!

Τα περισσότερα από τα βιβλία του, απευθύνονται στον μέσο αναγνώστη, χωρίς να τον κατακλύζουν με όρους και εξεζητημένη ιατρική ορολογία, παρά μόνο όπου είναι απαραίτητο για να γίνει κατανοητός. 

Τα κείμενά του είναι κατάφορτα από παραδείγματα που αποκαλύπτουν περιπτώσεις ασθενών και ιατρικά περιστατικά με σκοπό να κάνουν φανερή τη διάθεση του θεραπευτή να διαφωτίσει και να κοινοποιήσει θεραπευτικές μεθόδους και τεχνικές που αφορούν πολύπλοκες διανοητικές και συναισθηματικές διεργασίες και αποκαλύπτουν τη λειτουργία της ανθρώπινης ψυχής και της ατομικής και κοινωνικής συνείδησης.

Είναι ένας άνθρωπος γενναιόδωρος με έντονη διάθεση να μοιράσει τη γνώση του για να συμπαρασταθεί στον άνθρωπο που υποφέρει και να προετοιμάσει -όσο αυτό είναι δυνατόν- τον στενό και ευρύτερο κοινωνικό κύκλο του ασθενούς να τον βοηθήσει στη διαχείριση της θεραπείας της ψυχικής του ασθένειας.

Δεν αποσιωπά τα επώνυμα συναδέλφων και συγχρόνων του ψυχοθεραπευτών και τονίζει τη συμβολή τόσο της Βίβλου, όσο και του έργου μεγάλων λογοτεχνών όπως ο Σαίξπηρ, ο Γκαίτε και ο Ντοστογιέφσκι στην διευκόλυνση της θεραπευτικής διαδικασίας. Ήθελε να κάνει γνωστή την 'συγκριτική, ατομική ψυχολογία' για να φανεί χρήσιμος στον συνάνθρωπο και όχι για να γίνει διάσημος.

Είχε έναν γρήγορο και ξαφνικό θάνατο από συγκοπή σ' έναν δρόμο του Αμπερντήν της Σκωτίας ένα πρωινό , στις 28 Μαϊου 1937, πηγαίνοντας να παρουσιάσει μια σειρά διαλέξεων στην τοπική πανεπιστημιούπολη. 

Έφυγε όπως έζησε πετώντας και παρατηρώντας.

Άντλερ στα γερμανικά είναι ο αετός, Γιούνγκ ο νέος, και Φρόυντ, ο φίλος (Ανθρωπογνωσία, σ. 10).  

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Πηγές: 

Άλφρεντ Άντλερ, Ανθρωπογνωσία, μτφρ. Σταύρος Καμπουρίδης, Εκδ. Μπουκουμάνης 1971, σ.σ. 308.

Άλφρεντ Άντλερ, Συγκριτική ατομική ψυχολογία, μτφρ. Σ. Πρωτόπαπα, Εκδ. Γκοβόστης [1974], σ.σ. 332.

Άλφρεντ Άντλερ, Problems οf nevrosis, (Οι νευρώσεις και η ερμηνεία τους), μτφρ. Ε. Γράψας, Εκδ.  Η. Mανιατέας (χ.χ.), σ.σ. 144, διαθέσιμο στον τόπο:  file:///C:/Users/User/Downloads/kupdf.net_adler-alfred-.pdf

   

Οι γυναίκες ζηλεύουν τη δύναμη' όχι το φύλο

* "Η επιζήτηση κυριαρχίας προέρχεται από το φόβο μήπως κυριαρχηθούμε από άλλους και γι αυτό φροντίζουμε να εξασφαλίσουμε έγκαιρα το πλεονέκτημα της δύναμης απέναντί τους".

"Αν η εκλεπτυσμένη πολυτέλεια προχωρήσει αρκετά, η γυναίκα διατηρεί την αρετή της κατά λάθος. Και δεν έχει κανένα λόγο να είναι άνδρας για να επεκτείνει το πεδίο της δράσης της. Αντίθετα κανένας άνδρας ποτέ δεν επιθυμεί να είναι γυναίκα".

Καντ: 'Ανθρωπολογία'

* Άλφρεντ Άντλερ, Συγκριτική ατομική ψυχολογία, μτφρ. Σ. Πρωτοπαπα, Εκδ. Γκοβόστη 1974, σ. 97) 

Έπειτα ήρθε ο Φρόυντ και μίλησε για τον 'φθόνο του πέους' από τις γυναίκες' μετά ήρθε η Χόρνεϋ και είπε για τον 'φθόνο της μήτρας' από τους άνδρες.

Ύστερα ήρθε η σημερινή πραγματικότητα και ένας αριθμός 'ανδρών' δεν έχει αποφασίσει οριστικά και αμετάκλητα πως το φύλο του είναι δεδομένο και το ποσοστό του ανδρισμού του δεν είναι διαπραγματεύσιμο. 

Υγιαίνετε!

Γιώργος Χατζηαποστόλου