"τρίτη ηλικία" σημαίνει πείρα και νηφαλιότητα

 

                                

Άννα Παγοροπούλου 

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 

Μια από τις πιο ευαίσθητες ομάδες του γενικού πληθυσμού είναι τα άτομα της τρίτης ηλικίας.

Ως όριο έναρξης της τρίτης ηλικίας τοποθετείται το μέσο της έκτης δεκαετίας της ζωής. Οι κυριότερες από τις ψυχικές λειτουργίες που εξετάζονται είναι η νοημοσύνη και η προσωπικότητα.

Οι κυριότερες επιστήμες, που συμμετέχουν στη μελέτη της εξελικτικής διαδικασίας της γήρανσης και συνιστούν την Γεροντολογία είναι η Βιολογία, η Κοινωνιολογία, η Ψυχολογία, η Οικονομία και οι επιστήμες των κοινωνικών υπηρεσιών.

Παράλληλα με τις επιστήμες αυτές, η Ιατρική, με τον κλάδο της Γηριατρικής, ασχολείται με τα προβλήματα υγείας των ηλικιωμένων, ενώ η Γηροψυχιατρική, εξελίσσεται γρήγορα, δίνοντας έμφαση στη σωστή διάγνωση και θεραπεία των ψυχικών διαταραχών των ηλικιωμένων.

Α΄ ΗΛΙΚΙΑ, ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΝΟΡΜΕΣ 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η παρουσία των ατόμων της τρίτης ηλικίας είναι τόσο ευεργετική, όσο και δαπανηρή. Η πείρα και η νηφαλιότητα πουν διαθέτουν επιδρούν θετικά στη λειτουργία της οικογένειας, επηρεάζοντας τα παιδιά και τα εγγόνια τους. Όταν, όμως πάσχουν από κάποιο ψυχικό νόσημα, συνήθως γεροντική άνοια, χρειάζονται συνεχή φροντίδα από την οικογένεια. Τα ηλικιωμένα άτομα που έφταναν το 1% του τότε πληθυσμού, έφθασαν σήμερα, το ποσοστό του 19,7% , με προοπτική να φθάσουν το 20% το 2030. Η έναρξη της τρίτης ηλικίας τοποθετείται σήμερα στα 65 χρόνια ενώ προβλέπεται να καθοριστεί στο άμεσο μέλλον στα 70 χρόνια. Οποιοδήποτε όμως και να θεωρείται το όριο έναρξης της τρίτης ηλικίας, η ηλικία ενός ανθρώπου δεν αποδίδεται με ακρίβεια μόνο από τη χρονολογική της δήλωση αλλά εξαρτάται από τη βιολογική, ψυχολογική και κοινωνικο-οικονομική της διάσταση.

Σύμφωνα με τον έγκυρο γεροντολόγο Timothy Salthhouse, η δια βίου εξέλιξη των ατόμων μπορεί να εννοηθεί κατά τρεις τρόπους:

1. Τα άτομα ηλικιώνονται με διαφορετικούς ρυθμούς, με τέτοιο τρόπο ώστε η ημερομηνία γέννησης να αποτελεί μικρή μόνο ένδειξη της συνολικής φυσικής ή διανοητικής κατάστασης του ατόμου.
2. Διάφορες πλευρές ενός ατόμου όπως, για παράδειγμα, οι νοητικές ικανότητες και οι κοινωνικές δεξιότητες ενός ατόμου, ενδέχεται να μην συμβαδίζουν.
3. Ο ρυθμός ανάπτυξης άλλοτε επιταχύνεται και άλλοτε επιβραδύνεται με αποτέλεσμα να μεταβάλλεται στη διάρκεια της ζωής η έννοια της χρονολογικής ηλικίας.

Από τους σημαντικότερους τυπικούς παράγοντες επιρροής (normative factors) που υποβοηθούν την ανάπτυξη είναι: η συμβολή των γονέων στην εκμάθηση της μητρικής γλώσσας από το παιδί και η εκπαίδευση σε όλες της τις μορφές, επιδρούν στην ομαλή εξέλιξη της ανάπτυξης και στην καθυστέρηση της γήρανσης.

Πολιτιστικά γεγονότα και ιστορικές συγκυρίες επιδρούν στην ανάπτυξη του ατόμου σε χρονολογική διάρκεια που μπορεί να υπερβαίνει τη μια γενιά. Για παράδειγμα, η ευρεία χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών, η τηλεόραση, οι ιατρικές ανακαλύψεις, η εξερεύνηση του διαστήματος, οι μεγάλες οικονομικές κρίσεις έχουν έντονες ψυχολογικές επιπτώσεις στις γενιές των σημερινών ανθρώπων.

Οι άτυποι παράγοντες επιρροής (non-normative factors) που είναι ειδικοί για κάθε άτομο και δεν επηρεάζουν ούτε όλα τα μέλη της κοινωνίας ούτε ακόμα και τα άτομα μιας γενιάς, διακρίνονται σε φυσικούς και κοινωνικούς παράγοντες.

Απρόσμενες ασθένειες, όπως ο καρκίνος, ο σακχαρώδης διαβήτης ή ατυχήματα μπορούν να καθορίσουν την εξέλιξη της ζωής των ατόμων. Από την άλλη πλευρά, κοινωνικοί παράγοντες όπως το διαζύγιο, η απώλεια της εργασίας, ο εκπατρισμός, η φυλάκιση ή και η προσφορά μιας εργασιακής θέσης χωρίς το άτομο να την επιζητεί, μπορεί να έχουν μεγάλη επίδραση στη ζωή του ατόμου και καλείται να τα αντιμετωπίσει.                                   

Β΄  ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Οι περισσότεροι άνθρωποι διστάζουν να αποδώσουν στον εαυτό τους τον χαρακτηρισμό του γέρου. Σε μια έρευνα μεταξύ ατόμων άνω των 60 ετών, οι ερευνητές ζήτησαν, μεταξύ άλλων, από τους ερευνώμενους να εντάξουν τον εαυτό τους σε μια από τις τρεις κατηγορίες: μεσήλικες, ηλικιωμένοι και γέροι (Bultera & Powers 1978). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι περίπου το 75% των ατόμων διάλεξαν να ενταχθούν στην πρώτη κατηγορία, το 15% στη δεύτερη και μόνο το 10% στη τρίτη κατηγορία.

Τα ίδια υποκείμενα πήραν μέρος σε μια άλλη έρευνα, δέκα χρόνια αργότερα, οπότε όλοι τους ήταν πάνω από 70 ετών. Οι ερευνητές ζήτησαν, και πάλι, από τους ερευνώμενους να κατατάξουν τον εαυτό τους σε μια από τις τρεις κατηγορίες: μεσήλικες, ηλικιωμένοι και γέροι (Bultera & Powers). Τα αποτελέσματα της νέας έρευνας έδειξαν ότι ακόμη και σε αυτή την ηλικία, το ένα τρίτο των ερωτηθέντων θεωρούσαν πως είναι μεσήλικες και μόνο το ένα τέταρτο του συνολικού δείγματος θεωρούσαν ότι αξίζει να τους αποδοθεί ο χαρακτηρισμός του γέρου.

Οι στάσεις, οι αντιλήψεις, οι φόβοι και τα συναισθήματα των ηλικιωμένων όπως τα δηλώνουν οι ίδιοι, σύμφωνα με μια έρευνα που έγινε από τον Luis Harris και συνεργάτες του, το 1981, δείχνει πως:

• το κύριο μέλημα των ηλικιωμένων ήταν ο πληθωρισμός, το υψηλό κόστος ζωής, οι υψηλές τιμές των αγαθών,
• ο φόβος για εγκληματική ενέργεια, ζήτημα που απασχολεί τους Αμερικανούς όλων των ηλικιών, αλλά, κυρίως,
• η κατάσταση της υγείας τους. 

Πάντως, προκαλεί έκπληξη, πως, παρότι σύμφωνα με μια πλατιά διαδεδομένη αντίληψη, τα γεράματα είναι η χειρότερη περίοδος των ατόμων, οι ηλικιωμένοι ανέφεραν ότι είναι ικανοποιημένοι με τους εαυτούς τους, με το ποιοι υπήρξαν στο παρελθόν και ποιοι είναι τώρα και συμπλήρωσαν ότι είναι το ίδιο ευτυχείς όσο ήταν και στο παρελθόν (Larson,  1978).

Η ψυχολογία, ως επιστήμη της ανθρώπινης συμπεριφοράς, άρχισε να ασχολείται με τους ηλικιωμένους μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Πολλές ερευνητικές μέθοδοι χρησιμοποιούνται στη γεροντολογία αλλά οι δύο προσεγγίσεις που έχουν επηρεάσει περισσότερο τον τρόπο που εξετάζουμε την ανθρώπινη συμπεριφορά, είναι ο συμπεριφορισμός και η ψυχανάλυση. Και οι δύο εφαρμόζονται στην παιδική ηλικία αλλά και σε κάθε ηλικία, δίνουν ικανοποιητικές εξηγήσεις σε ότι αφορά τις μορφές συμπεριφοράς που εμφανίζονται σε ανθρώπους και της τρίτης ηλικίας.

Ο συμπεριφορισμός, που είναι γνωστός και ως ψυχολογία της μάθησης, στηρίζεται στο αξίωμα ότι το περιβάλλον καθορίζει τις ανθρώπινε ενέργειες. Οι ψυχολόγοι της κατεύθυνσης του συμπεριφορισμού προτιμούν να ασχολούνται με τα γεγονότα του ψυχικού βίου που είναι ορατά και παρατηρήσιμα στη συμπεριφορά, παρά με τις μη ορατές πραγματικότητες όπως είναι οι σκέψεις, οι ανάγκες ή τα συναισθήματα.

Ωστόσο, στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, πολλές τροποποιήσεις έχουν γίνει στις βασικές αυτές αντιλήψεις του Συμπεριφορισμού. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και όλες οι άλλες μη παρατηρήσιμες συμπεριφορές, βρήκαν τη θέση τους και η στροφή αυτή σήμανε την ωρίμανση του Συμπεριφορισμού (Mahoney, 1977).

Σε κάθε περίπτωση, ο Συμπεριφορισμός εξηγεί την ανθρώπινη συμπεριφορά με μια σειρά μηχανισμούς, όπως εξηγεί τυπικές συμπεριφορές των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας.

Κλασική Εξαρτημένη Μάθηση 

Η κλασική συνεξάρτηση συνιστά τον πιο πρωτόγονο τύπο μάθησης σύμφωνα με τον οποίο ένα φυσικό ερέθισμα (Stimulus) προκαλεί στο άτομο μια αντανακλαστική αντίδραση (Response). Ο Ρώσος φυσιοδίφης Ivan Pavlov σε μια σειρά πειραμάτων μαζί με το φυσικό εισήγαγε ταυτόχρονα και ένα δεύτερο ουδέτερο ερέθισμα και μετά από πολλές επαναλήψεις κατόρθωσε να προκαλέσει αντίδραση, μόνο με την εμφάνιση του ουδέτερου ερεθίσματος.   

Μια τυπική εφαρμογή του φαινομένου της κλασικής συνεξάρτησης στην τρίτη ηλικία είναι η περίπτωση της κυρίας Μ., που τώρα είναι στα 75 της και είχε την ατυχία να πέσει μια μέρα, ενώ περπατούσε, στη γωνία Πρατίνου και Ευτυχίδου. Από τότε αποφεύγει να πλησιάζει το σημείο εκείνο κι ακόμη νιώθει ένα ακαθόριστο αρνητικό συναίσθημα. 

Η έννοια της γενίκευσης

Σύμφωνα με την ψυχολογία του Συμπεριφορισμού, η γενίκευση αναφέρεται στο γεγονός ότι από τη στιγμή  που μια απάντηση μαθευτεί σε μία κατάσταση, η απάντηση αυτή τείνει να διαχέεται και σε κάθε άλλη παρόμοια κατάσταση. Κατά συνέπεια, όλη η ψυχική ζωή του ανθρώπου, ακόμη και τα συναισθήματα και οι σκέψεις, είναι αντιδράσεις του οργανισμού σε ανεξάρτητα (φυσικά) ερεθίσματα και σε εξαρτημένα ερεθίσματα (οποιοδήποτε συνοδευτικό ερέθισμα) κατά τον τύπο: Ερέθισμα > Αντίδραση (S>R).  

Συνεχίζοντας το προηγούμενο παράδειγμα, βλέπουμε ότι, όταν συνέβη το ατύχημα της κυρίας Μ., ήταν απόγευμα, μάλιστα είχε αρχίσει να σουρουπώνει και στο γεγονός ότι δεν μπορούσε να δει καλά εκείνη την ώρα, την κατάσταση του δρόμου, αποδίδει η κυρία Μ., το ατύχημά της. Από τότε η κυρία Μ., αποφεύγει να βγαίνει τα απογεύματα και να περπατά όχι μόνο στον συγκεκριμένο δρόμο, αλλά σε οποιονδήποτε άλλο δρόμο, γενικεύοντας τη μάθηση που επιτεύχθηκε σε όλες τις παρόμοιες καταστάσεις, σύμφωνα με τον νόμο της ομοιότητας.

Συντελεστική μάθηση 

Εκτός από τη γενίκευση της μάθησης, η εμπειρία της κυρίας Μ., μπορεί ακόμη να έχει σχέση και με ένα άλλο είδος μάθησης την οποία ονόμασε συντελεστική μάθηση (Operant conditioning) ο B.F. Skinner.

Σύμφωνα με τη βασική αρχή της, κύριο χαρακτηριστικό κάθε ζωντανού οργανισμού είναι να επιδιώκει την ικανοποίηση των αναγκών του, και έτσι να μειώνει την ψυχική ένταση που του προκαλούν οι ανάγκες αυτές. Για να πετύχει  αυτή τη βασική επιδίωξη, το άτομο επενεργεί επάνω στο περιβάλλον του ενώ, την ίδια στιγμή επηρεάζεται και από γεγονότα που αυξάνουν την πιθανότητα να επανεμφανίσουν τη συμπεριφορά που προηγήθηκε και τα προκάλεσε. Συνηθισμένα τέτοια ενισχυτικά γεγονότα που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά είναι οι διάφορες αμοιβές υλικές και ηθικές' δηλαδή, πράξεις που επιβραβεύονται και ενισχύονται, τείνουν να επαναλαμβάνονται, σε αντίθεση με πράξεις που τονίζονται αρνητικά (τιμωρητικά) και οι οποίες τείνουν να ατονούν και να εξαφανίζονται.

Εφαρμογή της αρχής της συντελεστικής μάθησης στους ηλικιωμένους  

Οι συνηθισμένες αμοιβές που προκαλούν ενίσχυση της συμπεριφοράς για τους περισσότερους ανθρώπους, δηλαδή ο έπαινος ή τα χρήματα, δεν φαίνεται να αφορά απόλυτα τη συμπεριφορά των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας. Οι σχετικές έρευνες έχουν δείξει πως κάθε άτομο έχει τη δική του ιεράρχηση αμοιβών από αντιδράσεις που ενισχύουν τη θετική συμπεριφορά του.

Επίσης, μεγάλη σπουδαιότητα έχει, για τους συμπεριφοριστές ψυχολόγους, η συχνότητα με την οποία ενισχύεται η συμπεριφορά ή το πρόγραμμα (Schedule) που ενισχύει περισσότερο μια συμπεριφορά. Διαφορετικά προγράμματα ενίσχυσης έχουν διαφορετική απήχηση πάνω στη συμπεριφορά του ηλικιωμένου. Έτσι, έχει κρίσιμο αντίκτυπο εάν:

α) η συμπεριφορά των ηλικιωμένων ενισχύεται, πάντα, κάθε φορά που εμφανίζεται,

β) ενισχύεται κατά διαστήματα που μπορούν να προβλεφθούν, ή

γ) ενισχύεται σποραδικά, δηλαδή κατά διαστήματα που δεν μπορούν να προβλεφθούν.

Οι αρχές που ισχύουν για τις συμπεριφορές που ενισχύονται, οι ίδιες ισχύουν και για τις αντίστοιχες συμπεριφορές που δεν ενισχύονται. Η μη ενίσχυση συνοδεύεται από βαθμιαία απόσβεση της συμπεριφοράς και είναι υπόλογη για ορισμένες αλλαγές που δείχνουν οι ηλικιωμένοι στη συμπεριφορά τους.

Μίμηση προτύπων 

Υπάρχει όμως και ένας άλλος μηχανισμός, που καθορίζει, για τον συμπεριφοριστή ψυχολόγο, και τροποποιεί, τη συμπεριφορά του ηλικιωμένου. Ο μηχανισμός αυτός είναι γνωστός ως διαδικασία του παραδειγματισμού (modelling). Ο μηχανισμός αυτός στηρίζεται στο γεγονός ότι οι ηλικιωμένοι άνθρωποι αρκετές φορές δεν δέχονται απευθείας ενίσχυση της συμπεριφοράς τους αλλά υιοθετούν συγκεκριμένες συμπεριφορές επειδή τις παρατηρούν σε άλλους, ειδικά όταν αυτές οι συμπεριφορές συνοδεύονται με επιβράβευση.

Ο συμπεριφορισμός τείνει να αποφεύγει τις αξιολογικές κρίσεις ενώ δίνει αντίθετα, επιστημονικές εξηγήσεις των φαινομένων της ανθρώπινης μάθησης και με τον τρόπο αυτό έρχεται σε ευθεία αντιπαράθεση με την άλλη κατεύθυνση της ψυχολογικής έρευνας που αντιπροσωπεύεται από την ψυχαναλυτική θεωρία.  

Η ψυχολογική θεωρία της ψυχανάλυσης 

Η ψυχαναλυτική θεωρία, κρινόμενη με αυστηρά μεθοδολογικά κριτήρια (Sidman, 1960), καλύπτει ελάχιστα το κριτήριο της ακρίβειας ενώ υπερκαλύπτει αντίστοιχα το κριτήριο της γονιμότητας και της περιεκτικότητας.

Σύμφωνα με τον Murray Sidman (1960) οποιαδήποτε θεωρία επιδιώκει να εξηγήσει τα φαινόμενα της ανθρώπινης συμπεριφοράς, θα πρέπει να πληροί τις ακόλουθες προϋποθέσεις, παρότι όλες οι θεωρίες δεν καλύπτουν στην ίδια έκταση τα κριτήρια αυτά:

1. Να είναι περιεκτική.
2. Να έχει εσωτερική συνέπεια.
3. Να είναι ακριβής.
4. Να είναι σχετική με τα φαινόμενα που εξηγεί.
5. Να είναι γόνιμη.
6. Να είναι απλή στη διατύπωση.

Παρόλα αυτά, οι θεωρητικοί της ψυχανάλυσης συμφωνούν σε ορισμένα βασικά "πιστεύω", και στα σημεία αυτά θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας.

Πρώτα, οι ψυχαναλυτικοί πιστεύουν πως οι μαζικές επιρροές που δέχεται το άτομο κατά την παιδική ηλικία, διαμορφώνουν, το αργότερο, μέχρι τα πέντε πρώτα χρόνια της ηλικίας, την τελική δομή της προσωπικότητας.

Με τον όρο "προσωπικότητα" οι ψυχαναλυτικοί εννοούν έναν χώρο που αποτελείται από διάφορα στρώματα (συνειδητά και ασυνείδητα). Εκτός από τα συνειδητά και ασυνείδητα στοιχεία, η προσωπικότητα κατέχει τρία μέρη:

το αυτό (id), το εγώ (ego) και το υπερεγώ (superego).

Το αυτό είναι παρόν κατά τη γέννηση και αποτελείται από μια άμορφη μάζα που περιλαμβάνει ένστικτα, επιθυμίες και ανάγκες που τείνουν να εκφραστούν βίαια και αυθόρμητα.

Το εγώ, διαμορφώνεται όταν ο άνθρωπος έλθει σε επαφή με τον πραγματικό κόσμο και κατανοήσει ότι οι ανάγκες και οι επιθυμίες του δεν μπορούν να ικανοποιούνται αυτόματα αλλά πρέπει να ακολουθεί τους κοινωνικούς κανόνες. Οι κυριότερες λειτουργίες του εγώ είναι η σκέψη, η λογική, η κρίση και ο προγραμματισμός.

Το υπερεγώ είναι το στοιχείο της προσωπικότητας που διαμορφώνεται τελευταίο. Τούτο περιλαμβάνει τις γονικές νουθεσίες, τις κοινωνικές επιταγές, τους νόμους και την αντίληψη όλων αυτών που "πρέπει" να γίνουν και μας επιβάλλουν η κοινωνία, και η ειδικότερη μορφή της, η οικογένεια.

Σύμφωνα με την παραδοσιακή αυτή θεωρία της ψυχανάλυσης, τα αγχογόνα γεγονότα που ενδημούν στην τρίτη ηλικία όπως είναι η συνταξιοδότηση, η χηρεία, η ασθένεια, αποτελούν δοκιμασίες για την ψυχική υγεία του ανθρώπου, στις οποίες δεν θα μπορέσει να αντεπεξέλθει εάν οι παιδικές εμπειρίες μας δεν ήταν ιδανικές. Τότε το εγώ δεν θα είναι σε θέση να προσαρμοστεί μετά από τα σκληρά χτυπήματα που δέχεται και είναι πιθανό να καταφύγει σε αμυντικούς μηχανισμούς για να αντιμετωπίσει την  πραγματικότητα.

Οι μηχανισμοί άμυνας είναι καλό να χρησιμοποιούνται μόνο περιστασιακά και αμέσως μετά ο άνθρωπος να επανέρχεται και να αναλαμβάνει τις ευθύνες του γιατί αν χρησιμοποιούνται διαρκώς ως πάγια τακτική αντιμετώπισης της πραγματικότητας, τότε αρχίζουν τα ψυχολογικά προβλήματα.

Ερμηνεία της συμπεριφοράς των ηλικιωμένων σύμφωνα με την ψυχαναλυτική κατεύθυνση

Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία και πρακτική η εξέταση της παιδικής ηλικίας θα δείξει ποιό μπορεί να είναι το πρόβλημα που αντιμετωπίζει ένας ηλικιωμένος. Σύμφωνα με το ψυχαναλυτικό μοντέλο της ανθρώπινης συμπεριφοράς ψυχολογικά συμπτώματα που δηλώνουν την ύπαρξη ενός γεγονότος που προκαλεί άγχος και αγωνία, δοκιμάζουν το ενήλικο μέρος της προσωπικότητας του ατόμου, δηλαδή το Εγώ. Εάν το Εγώ καταφέρει να προσαρμοσθεί στη νέα πραγματικότητα και να διατηρήσει τον έλεγχο των πραγμάτων, τότε η ψυχική ισορροπία θα διαφυλαχθεί. Εάν, όμως το Εγώ δεν τα καταφέρει, επειδή η δομή του δεν είναι στέρεα σχηματισμένη από την παιδική ηλικία, τότε το Αυτό (Id) θα υπερισχύσει, και οι ασυνείδητες ανάγκες, επιθυμίες και ένστικτα θα βγουν στην επιφάνεια κυριαρχικά και θα δημιουργήσει το σύμπτωμα ή το ίδιο το ψυχολογικό πρόβλημα.

Η πεποίθηση ότι η προσωπικότητα είναι τελικά καθορισμένη σημαίνει ακόμα ότι όσο καλύτερες και περισσότερες προσαρμογές έχει πετύχει το άτομο στη διάρκεια της πρώτης νεότητας και της μεσήλικης ζωής του, τόσο περισσότερο κατοχυρωμένο εισέρχεται στην τρίτη ηλικία που αποτελεί ένα εξελικτικό στάδιο στην ανοδική πορεία της ζωής.

Σε κάθε περίπτωση, η ισχυρή δόμηση του ενήλικου μέρους της προσωπικότητας, δηλαδή του Εγώ, θα κρίνει την έκβαση της μάχης έναντι των δύο άλλων μερών της προσωπικότητας, του παράλογου Αυτό και του ιδανικού Υπερεγώ. Το ισχυρό Εγώ κατέχει το ρόλο του συμβιβαστή ανάμεσα στα δύο άλλα μέρη της προσωπικότητας και επιδιώκει να τα ικανοποιήσει και τα δύο.

Η συμπεριφορά του επιστήμονα δείχνει ότι εφόσον το Εγώ, που δημιουργεί τη γέφυρα με την πραγματικότητα και τον εξωτερικό κόσμο παραμένει κυρίαρχο απέναντι στο Εκείνο και το Υπερεγώ, το γεγονός αυτό σηματοδοτεί το ψυχαναλυτικό κριτήριο της γνήσιας ψυχικής υγείας. 

Αξιολόγηση της συμπεριφοριστικής κατεύθυνσης στη μελέτη της τρίτης ηλικίας

Στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών αμφισβητήθηκε η αποτελεσματικότητα των κλασικών ψυχαναλυτικών τεχνικών στη θεραπεία συναισθηματικών προβλημάτων.

Ο συμπεριφορισμός, αντίθετα, αποτελεί την κυρίαρχη θεωρία και πρακτική από τους ψυχολόγους για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που αφορούν την τρίτη ηλικία.

Οι αρχικές θέσεις των συμπεριφοριστών ότι οι γενετικές προδιαγραφές των ανθρώπινων πλασμάτων, δηλαδή, οι σκέψεις και τα συναισθήματα, δεν έχουν καμία θέση σε μια γνήσια επιστημονική μελέτη τους, μετατράπηκε σε μια πλήρη αναδίπλωση, τα τελευταία είκοσι χρόνια, σύμφωνα με την οποία όλες αυτές οι εσωτερικές διεργασίες αποτελούν τη μέθοδο-κλειδί για την ψυχολογική θεραπεία.

Αυτή η στροφή του συμπεριφορισμού και η μετεξέλιξή του σε "Γνωστική θεωρία της μάθησης" (Cognitive learning theory), εμφανίζει τον σύγχρονο Συμπεριφορισμό και τις τεχνικές του ως πολύ δημοφιλείς, ανάμεσα σε άλλους και στους γεροντολόγους. Οι κυριότεροι λόγοι για την ευρεία αυτή αποδοχή μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

Α) Ο Συμπεριφορισμός είναι αισιόδοξος. Οι μεγάλοι σε ηλικία άνθρωποι, όχι μόνο σύμφωνα με την συμβατική αντίληψη δεν είναι καταδικασμένοι να συμπεριφέρονται με στερεότυπους και μειονεκτικούς τρόπους, αλλά μπορούν να αλλάξουν την εσωτερική προοπτική που βλέπουν τα πράγματα και να τροποποιήσουν την εξωτερική τους συμπεριφορά επιδιώκοντας και κατακτώντας στόχους που έχουν και οι νέοι.

Β) Ο Συμπεριφορισμός έχει ευρεία προοπτική. Οι ηλικιωμένοι δεν παραμένουν στην διατήρηση δραστηριοτήτων που υπηρετούν μια πάγια αντίληψη αυτού που οι ψυχαναλυτικοί ονομάζουν προσωπικότητα, αλλά επεκτείνουν τη δράση τους σε κάθε περιοχή της ζωής και γίνονται αποδεκτοί ως μια ομάδα του γενικού πληθυσμού που προσελκύει το ενδιαφέρον των ερευνητών και μελετητών και αξίζει να μελετηθεί. 

Αξιολόγηση της ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης στη μελέτη της τρίτης ηλικία

Η αρνητική εικόνα και η αδιαφορία για τους ηλικιωμένους, που ήταν εγγενής στο παραδοσιακό μοντέλο του S. Freud, έχει ανατραπεί εντελώς από παλαιούς και νεότερους ψυχαναλυτικούς, όπως ο C. Jung και ο Eric Erkson. Σύμφωνα με τους τελευταίους, η τρίτη ηλικία είναι μια περίοδος όπου μπορεί να σημειωθεί θετική αλλαγή της προσωπικότητας.

Ακόμη σημαντικότερο, η τρίτη ηλικία είναι η πιο σημαντική περίοδος στην οποία συμβαίνει η πνευματική ανέλιξη του ανθρώπου. Το ποιοτικό στοιχείο, που διαφοροποιεί την τρίτη ηλικία από όλες τις άλλες ηλικίες του ανθρώπου, είναι που αποδίδει την περισσότερη αίγλη και το μεγαλείο στην προχωρημένη φάση της ζωής. 

Η τρίτη ηλικία ως στάδιο ανέλιξης

Μεταξύ των νεότερων ψυχαναλυτικών ο C. Jung και ο Eric Erkson έχουν αναθεωρήσει την αρχική τοποθέτηση του θεμελιωτή της ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης S. Freud, ο οποίος αγνοούσε την ενήλικη φάση της ζωής και επικέντρωνε την προσοχή του στην ανάλυση των ψυχοσεξουαλικών σταδίων που ολοκληρώνονται νωρίς στη ζωή του παιδιού και του εφήβου. Η ριζοσπαστική θεωρία του Jung ειδικότερα, θεωρεί ότι το δεύτερο μέρος της ζωής του ανθρώπου είναι πιο ενδιαφέρον και πιο σημαντικό από το πρώτο μισό. Οι θέσεις του Erikson είναι πιο μετριοπαθείς σε σχέση με αυτές του Jung. δεν θεωρεί ότι η μεγάλη ηλικία είναι αναγκαστικά πιο σημαντική σε σχέση με τη μικρή ηλικία, αλλά πιστεύει ότι είναι μι περίοδος όπου σημειώνεται σαφής ψυχοκοινωνική ανέλιξη στον άνθρωπο που τη διέρχεται.

Οι θέσεις του Carl Jung για την τρίτη ηλικία

O C.Jung παρότι υπήρξε στενός συνεργάτης και προστατευόμενος του S.Freud, το 1912 αποφάσισε να εγκαταλείψει τον τρόπο με τον οποίο ο Freud ερμήνευε την ψυχική ζωή του ανθρώπου και κυρίως τη θέση ότι η ψυχολογική εξέλιξη του ανθρώπου ολοκληρώνεται μέχρι την ηλικία των 5 ετών, και να ιδρύσει δική του σχολή. Ο Jung δεν μπορούσε να δεχθεί ότι όλη η ενήλικη ζωή του ανθρώπου δεν είναι παρά απλή αντανάκλαση των αναγκών που είχε σαν παιδί.

Στη νέα θεωρία που δημιούργησε, ο Jung υποστηρίζει ότι η "νεότητα" (youth) τοποθετείται από την εφηβεία ως τα μέσα της δεκαετίας των 30 και περιλαμβάνει όλα τα στάδια της εφηβείας, της πρώτης νεότητας και της πρώτης ενήλικης ζωής. Μετά τα 35 και έως τα 39 περίπου, η φυσική και σεξουαλική ενέργεια του ατόμου κατασταλάζει και δίνει τη θέση της σε μια ενδοσκόπηση που σκοπό έχει την αποτελεσματικότερη επικοινωνία και την προσφορά στους άλλους.

Ο Jung πιστεύει ότι το να διστάζει κανείς να μπει στην φυσιολογική περίοδο της ωριμότητας και να επιμένει να διατηρεί την "ψυχολογία της φάσης της νεότητας" στη διάρκεια της μέσης και της τρίτης ηλικίας, είναι επικίνδυνο.

Εάν όμως η εξέλιξη του ατόμου γίνει φυσιολογικά, είμαστε σε θέση να δεχθούμε όλες τις πλευρές της προσωπικότητάς μας, και έτσι βαθμιαία ολοκληρωνόμαστε σαν άνθρωποι.

Η θεωρία του Jung περιλαμβάνει εκτεταμένες αναλύσεις για τα αρσενικά στοιχεία (animus), και τα θηλυκά στοιχεία (anima) της προσωπικότητάς μας, σε μια αντιστοιχία ανάλογη με τη σχέση αρσενικού - θηλυκού στο καθαρά βιολογικό επίπεδο.

Στη διάρκεια της μέσης ηλικίας, οι άνδρες γίνονται πιο ανεκτικοί, αφού αφήνουν να αναδυθούν τα θηλυκά στοιχεία της προσωπικότητάς τους και αντίστοιχα οι ώριμες γυναίκες αφήνουν να αναφανεί η πιο αποφασιστική και ενεργητική πλευρά του εαυτού τους.

Η μέση ηλικία, κατά τον Jung, τοποθετείται από 40 έως 60 ετών και σηματοδοτεί μια αλλαγή που είναι γνωστή ως "κρίση της μέσης ηλικίας" (midlife crisis). Η προέλευση της δημοφιλούς αυτής έννοιας ανάγεται στη θεωρία που διατύπωσε ο Jung για την εξέλιξη στην ενήλικη ζωή (Belsky, 1990). Η μετάβαση που εκτελείται κατά τη διάρκεια της μέσης ηλικίας, έχει μεγάλη ψυχολογική σημασία, κατά τον Jung, γιατί το άτομο προετοιμάζεται για την είσοδό του στην τρίτη ηλικία και την αντιμετώπιση του γεγονότος του θανάτου, με γαλήνη και ετοιμότητα.

Οι θέσεις του Eric Erikson για την τρίτη ηλικία 

Ο αμερικανός φροϋδιστής Erikson συνδύασε ορισμένες θέσεις από τη βιολογική θεωρία του Freud με νεότερες κοινωνιολογικές απόψεις και διαμόρφωσε τη θεωρία που καλύπτει όλες τις ηλικίες, από τον πρώτο χρόνο της ανθρώπινης ζωής, μέχρι τη γεροντική ηλικία. Στο σύγγραμμά του "Παιδική ηλικία και κοινωνία" (1963) ο Erikson υποστηρίζει ότι σε κάθε φάση της ζωής του το άτομο δραστηριοποιείται για να ικανοποιήσει διαφορετικές ψυχοκοινωνικές ανάγκες με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζει οκτώ βασικές αναπτυξιακές κρίσεις του Εγώ, που είναι οι εξής:

1) Εμπιστοσύνη - Δυσπιστία (πρώτο έτος)

2) Αυτονομία - Αμφιβολία (δεύτερο έως τρίτο έτος)

3) Πρωτοβουλία - Ενοχή (τρίτο έως έκτο έτος)

4) Φιλοπονία - Μειονεξία (έκτο έως ενδέκατο έτος)

5) Ταυτότητα - Σύγχυση ρόλων (δωδέκατο έως εικοστό έτος)

6) Οικειότητα - Απομόνωση (νεανική ηλικία)

7) Κοινωνικό ενδιαφέρον - Αυτοαπορρόφηση (ώριμη ηλικία)

8) Καταξίωση - Απόγνωση (γεροντική ηλικία)

Επικεντρώνοντας την προσοχή μας στην όγδοη και τελευταία αναπτυξιακή κρίση, παρατηρούμε ότι αυτή βασίζεται σε όλες τις προηγούμενες και το άτομο έχει κατορθώσει να αντιμετωπίσει σωστά όλες τις προηγούμενες θα είναι σε θέση να επιλύσει και την τελευταία.

Από τη θέση της τρίτης ηλικίας, το άτομο απελευθερωμένο πια από επαγγελματικές δραστηριότητες και υποχρεώσεις, αξιολογεί τη συνολική πορεία του και αν πραγματοποίησε  αξιόλογους στόχους, τότε νιώθει το συναίσθημα της καταξίωσης, ενώ αν έμειναν ανεκπλήρωτες βασικές του επιθυμίες και φιλοδοξίες, τότε βιώνει το συναίσθημα της απόγνωσης, δηλαδή την πικρία της αποτυχίας στη ζωή.

Η ψυχολογική θεωρία της διά βίου εξέλιξης

Ένα από τα σημαντικότερα θέματα της γεροντικής ψυχολογίας είναι το μέγεθος και η έκταση της αλλαγής που παρατηρείται σε διάφορους τομείς της ζωής του ηλικιωμένου.

Τρεις αντιθετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί για την τρίτη ηλικία και την έκταση της αλλαγής που συμβαίνει εκεί.

Πρώτον, κυρίαρχη είναι η στερεότυπη άποψη, στη σκέψη των περισσότερων ανθρώπων, ότι η γήρανση είναι εξισωμένη με την κάμψη, σύμφωνα και με την έμμεση υποστήριξη της παραδοσιακής ψυχαναλυτικής θεωρίας.

Δεύτερον, υποστηρίζεται και η άποψη ότι οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν διαφέρουν στην ουσία από τους νέους, δηλαδή πως οι ηλικιωμένοι αποτελούν μια ομάδα τόσο ετερογενή, όσο και οι αντίστοιχες ομάδες των άλλων ηλικιών του γενικού πληθυσμού. Η ηλικία δεν είναι υπεύθυνη για καμία ουσιαστική αλλαγή. Τρίτον, υπάρχει μία εναλλακτική πρόταση που υποστηρίχθηκε από τους νεότερους ψυχαναλυτικούς. Η τρίτη ηλικία διαφέρει από τις προηγούμενες διότι σ' αυτή σημειώνεται αλλαγή, με την έννοια της ανέλιξης, προς το καλύτερο.

Οι τρεις αυτές αντικρουόμενες απόψεις εμπεριέχονται στην ψυχολογική θεωρία, της δια βίου εξελικτική προσέγγιση. Οι γεροντολόγοι που διατύπωσαν την θεωρία (Baltes,Reese & Lipset, 1980, και Baltes & Willis, 1977), υπήρξαν και οι ίδιοι δόκιμοι ερευνητές της τρίτης ηλικίας, επομένως η θεωρία αυτή είναι ιδιαίτερα βαρύνουσα σε σημασία και περιεχόμενο.

Η δια βίου εξελικτική προσέγγιση δεν υποστηρίζει χωριστά, καμία από τις προαναφερθείσες απόψεις, αλλά και τις τρεις συνολικά, όσο υπάρχει ζωή, δηλαδή στο διάστημα ανάμεσα στη γέννηση και τον θάνατο.

Ο γεροντολόγος ψυχοθεραπευτής οφείλει να διαθέτει μια σειρά από μεθόδους και τεχνικές, ώστε να παράσχει ψυχολογική βοήθεια σε μια ποικιλία περιστάσεων.

Γ΄- ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ 

Στην εξελικτική ψυχολογία της τρίτης ηλικίας χρησιμοποιούνται σήμερα μια σειρά από αρκετά πολύπλοκες και πολυσύνθετες ερευνητικές μέθοδοι, καθώς η ψυχική ζωή των ηλικιωμένων είναι εξαιρετικά δύσκολο να ερευνηθεί.

Επιπλέον, το κόστος που συνεπάγεται μια έρευνα με υποκείμενο τους γέροντες που βρίσκονται εγκατεσπαρμένοι στο γενικό πληθυσμό (και όχι αυτούς που κατοικούν σε ιδρύματα και οίκους ευγηρίας) είναι πράγματι πολύ υψηλό. Κατά συνέπεια οι μεθοδολογικές δυσχέρειες στην έρευνα και το υψηλό κόστος είναι οι δύο κύριες αιτίες για τις οποίες οι πρόοδοι στη γεροντολογία σημειώνονται τόσο αργά

Μεθοδολογικά προβλήματα στην έρευνα της τρίτης ηλικίας 

Το πιο βασικό από τα μεθοδολογικά προβλήματα που έχει στη διάθεσή του ένας ερευνητής είναι το γεγονός πως οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι εύκολο να βρεθούν συγκεντρωμένοι έτσι ώστε να τους χορηγηθούν τα τεστ της έρευνας με συστηματικό τρόπο, που να χαρακτηρίζεται από εγκυρότητα και αξιοπιστία.

Ένα άλλου σοβαρό μεθοδολογικό πρόβλημα αφορά την αντιπροσωπευτικότητα των δειγμάτων. Για παράδειγμα, τα δείγματα του προέρχονται από ηλικιωμένους που διαβιούν σε ιδρύματα ή ανήκουν διαφόρους συλλόγους, είναι δυνατόν να διακρίνονται από γνωστικές μεροληψίες δηλαδή οι απόψεις τους να μην απηχούν τις απόψεις των συνομηλίκων τους, πολύ συχνά ούτε και τις στάσεις τους (attitudes).

Για τους λόγους αυτούς, πολύ διαφορετικές τεχνικές, όπως π.χ. εργαστηριακές έρευνες, ερωτηματολόγια, συνεντεύξεις, μέχρι και φυσιολογικές παρατηρήσεις, που διενεργούνται στον φυσικό χώρο των ηλικιωμένων, χωρίς οι ίδιοι οι ηλικιωμένοι να ερωτηθούν, είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται

Μεθοδολογικά ερωτήματα στην έρευνα της τρίτης ηλικίας

Το βασικό ερευνητικό ερώτημα που τίθεται στις γεροντολογικές έρευνες είναι: Τι παραμένει σταθερό και, αντίστοιχα, τι αλλάζει στους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, σε σχέση με τις προηγούμενες ηλικίες, εκτός από τη χρονολογική ηλικία; Τι συμβαίνει με τις διεργασίες που εμπλέκονται στη γήρανση, δηλαδή με τη μνήμη, την προσωπικότητα, τις ψυχικές διαταραχές και άλλα 

Εξελικτικές ερευνητικές μέθοδοι 

Ο εξελικτικός ψυχολόγος της γεροντολογικής ψυχολογίας, ενδιαφέρεται κατά κύριο λόγο για τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στη χρονολογική ηλικία και κάποιον άλλο παράγοντα.

Η μέτρηση της επίδρασης της ηλικίας επάνω στη συμπεριφορά έχει συνδεθεί με τρεις ερευνητικές μεθόδους: τη συγχρονική, τη διαχρονική και την time-lag μέθοδο.

Έχοντας υπόψη τους περιορισμούς που θέτουν οι ερευνητικές μέθοδοι της εξελικτικής ψυχολογίας, εξετάζονται μία προς μία 

Συγχρονικές μέθοδοι για την τρίτη ηλικία και περιορισμοί τους

Ο κυριότερος παράγοντας που υφίσταται στις έρευνες που ακολουθούν τη συγχρονική μέθοδο έχει σχέση με την εσωτερική εγκυρότητα των πειραματικών σχεδίων. Η ερευνητική εμπειρία του P.B. Bayles (1968) και του K.W. Schaie (1967, 1970, 1973) έχει δείξει ότι παράλληλα με την επίδραση της χρονολογικής ηλικίας, υπάρχουν τέσσερις ακόμη επιδράσεις από ισάριθμους παράγοντες, οι οποίες συνδυάζονται με τις αρχικές επιδράσεις της χρονολογικής ηλικίας και συσκοτίζουν την πραγματική επιρροή της. Οι επιδράσεις αυτές είναι οι ακόλουθες:

1. Επίδραση της γενεάς

2. Επίδραση της επιλεκτικής δειγματοληψίας

3. Επίδραση της επιλεκτικής επιβίωσης

4. Επίδραση της αλλαγής λόγω κοντινότητας  στον θάνατο 

Διαχρονικές μέθοδοι για την τρίτη ηλικία και περιορισμοί τους

Στις έρευνες της τρίτης ηλικίας όπου επιλέγεται η διαχρονική μέθοδος, πολλά από τα προβλήματα των συγχρονικών ερευνών λύνονται αυτομάτως. Ο κυριότερος λόγος γι αυτό είναι ότι οι διαχρονικές έρευνες μετρούν τις πραγματικές ενδο-ατομικές αλλαγές που σημειώνονται με την πάροδο της ηλικίας, αφού παρακολουθούν τα ίδια άτομα στην πορεία της ζωής τους. Οι διαχρονικές έρευνες είναι κατά κανόνα περιορισμένες σε προκαθορισμένες γενεές ατόμων, και κάθε άτομο που συμμετέχει σ’ αυτές εξετάζεται και επανεξετάζεται πολλές φορές (Baltes, 1977). Σε επόμενη δειγματοληψία, τα δεδομένα που συλλέγονται δεν είναι ανεξάρτητα, αλλά σχετίζονται ευθέως με τα δεδομένα που προέκυψαν από τις προηγούμενες μετρήσεις.

Η έμφαση των διαχρονικών ερευνών είναι στη διακύμανση εντός της ομάδας, δηλαδή της γενεάς.

Κατά συνέπεια οι διαχρονικές έρευνες μας δίνουν τη δυνατότητα να μελετούμε την ηλικίωση και τη γήρανση τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο.

Επίσης, οι διαχρονικές έρευνες μας δίνουν τη δυνατότητα να εξετάζουμε την αλληλεπίδραση διαφόρων μεταβλητών σε διαφορετικά χρονικά σημεία.

Απ' όλα τα παραπάνω συνάγεται

 ότι η διαχρονική μέθοδος είναι η πιο κατάλληλη για τη μέτρηση των εξελικτικών αλλαγών.

Πέρα από τους περιορισμούς που ισχύουν για τις συγχρονικές έρευνες, για τις διαχρονικές έρευνες ισχύουν και οι τέσσερις περιορισμοί που ακολουθούν:

1. Χρόνος μέτρησης

2. Εγκατάλειψη του προγράμματος

3. Πρακτική άσκηση

4. Τάση προσέγγισης προς τον μέσο όρο.

Μέθοδος εκτίμησης της πολιτιστικής αλλαγής

Η υπό συζήτηση μέθοδος, γνωστή στη βιβλιογραφία ως time-lag design, αντιπαρατίθεται στις δύο προηγούμενες μεθόδους επειδή δεν αποβλέπει στην εκτίμηση των ψυχολογικών αλλαγών που συμβαίνουν ως αποτέλεσμα της ηλικίας, αλλά στην εκτίμηση των αλλαγών εκείνων που είναι αποτέλεσμα πολιτιστικής αλλαγής (Baltes, 1968, Baltes et al., 1977, Friedrich, 1972, Schaie, 1965, 1970). 

Μέθοδοι των διαδοχικών μετρήσεων για τη τρίτη ηλικία

Εξετάζοντας τη συγχρονική μέθοδο και τη διαχρονική μέθοδο για την έρευνα της τρίτης ηλικίας διαπιστώσαμε ότι οι μεθοδολογικοί κίνδυνοι που καραδοκούν και νοθεύουν τα αποτελέσματα των ερευνών είναι πολλοί και εναλλασσόμενοι.

Η συνειδητοποίηση τη ανεπάρκειας των δύο μεθόδων οδήγησε έναν από τους πιο επιφανείς γεροντολόγους ερευνητές τον Werner Schaie στην προσπάθεια να συνδυάσει τις δύο μεθόδους, έτσι ώστε να προβάλλει τα πλεονεκτήματα της καθεμιάς, μειώνοντας παράλληλα την επίδραση των μειονεκτημάτων τους. ζη προσπάθειά του ξεκίνησε το 1965, με σκοπό να αναδείξει μια σαφέστερη εικόνα της επίδρασης της ηλικίας, περιορίζοντας τις επιδράσεις, πρώτον, της γενεάς από την οποία προέρχονται οι μετρήσεις και δεύτερον, του χρόνου μέτρησης. Το 1967 ο Schaie παρουσίασε ένα μοντέλο όπου συνδύαζε τη συγχρονική μέθοδο, τη διαχρονική μέθοδο και τη μέθοδο της πολιτιστικής αλλαγής.

Το μοντέλο αυτό του Schaie εκτός από τα προφανή πλεονεκτήματα είχε και τα ακόλουθα μειονεκτήματα:

α) στη συγχρονική έρευνα συμφύρονται οι ηλικιο-εξαρτώμενες διαφορές με τις διαφορές των γενεών

β) στη διαχρονική έρευνα συμφύρονται οι ηλικιο-εξαρτώμενες διαφορές με τις διαφορές που οφείλονται στον χρόνο μέτρησης και

γ) στην έρευνα της πολιτιστικής αλλαγής συμφύρονται οι αλλαγές μεταξύ των γενεών με τις αλλαγές που οφείλονται στον χρόνο μέτρησης.

Ο Schaie, μετά από μακροχρόνιες δοκιμές, ήταν σε θέση να προτείνει ένα πολύ αποτελεσματικό μοντέλο έρευνας, το 1977.

Το νέο μοντέλο του Schaie βασίζεται στις διαδοχικές μετρήσεις που γίνονται όσον αφορά τις γενεές και το χρόνο μέτρησης και ονομάζεται τριπαραγοντικό μοντέλο, όπου ο ερευνητής επανεξετάζει τις ομάδες μετά από διάστημα αρκετών χρόνων.

Τα δεδομένα που προκύπτουν από το παραπάνω μοντέλο μπορούν να αναλυθούν με τρεις τρόπους:

α) ακολουθώντας τις γενεές (cohort - sequentiality)

β) ακολουθώντας τους χρόνους (time - sequentiality)

γ) ακολουθώντας την απλή συγχρονική μέθοδο (cross - sequentiality 

Ο τρόπος ανάλυσης εστιάζει στην αλληλεπίδραση της γενεάς με την ηλικία και τη σχέση των δύο με την εξαρτημένη μεταβλητή, αλλά εξετάζει, επίσης, την αλληλεπίδραση μεταξύ γενεάς και χρόνου μέτρησης, όπως και την αλληλεπίδραση του χρόνου μέτρησης με την ηλικία και τη σχέση των δύο με την εξαρτημένη μεταβλητή.

Το μοντέλο αυτό εκπροσωπεί σήμερα τον πιο προηγμένο τρόπο έρευνας στην εξελικτική ψυχολογία της τρίτης ηλικίας.

Οι σημαντικές διαχρονικές έρευνες για την τρίτη ηλικία 

Δύο σημαντικά παραδείγματα διαχρονικών ερευνών, που αξίζει να βρουν μιμητές και σε άλλες χώρες στο μέλλον, είναι η, χρονικά αρχαιότερη, έρευνα που άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1950 στο Πανεπιστήμιο Duke των ΗΠΑ και η έρευνα του Γεροντολογικού Ερευνητικού Κέντρου της Βαλτιμόρης, της οποίας χορηγός ήταν το Εθνικό Ινστιτούτο για τη Γήρανση, που ακολούθησε, και άρχισε το 1959. 

Η μελέτη των ηλικιωμένων στη διαχρονική έρευνα του Duke περιελάμβανε εκτεταμένες μετρήσεις πάνω σε ιατρικά, ψυχολογικά και κοινωνικά προβλήματα. Η επιλογή των υποκειμένων έγινε με κριτήρια αναλογικής εκπροσώπησης κατά το φύλο, την ηλικία, την εθνικότητα και την κοινωνικο - οικονομική κατανομή των ηλικιωμένων ανθρώπων της περιοχής. Κανένας από τους μετόχους της έρευνας δεν είχε εισαχθεί σε ίδρυμα.

Στη διάρκεια του αρχικού γύρου των ερευνών (1955-1959) πήραν μέρος 256 άτομα, για τα οποία κρατήθηκαν πλήρη αρχεία. Όπως όμως συμβαίνει σε όλες τις διαχρονικές έρευνες σε κάθε επόμενη εξέταση, ο αριθμός συμμετοχής μειωνόταν σταθερά. Μέχρι το 1965 οι εξετάσεις επαναλαμβάνονταν κάθε τρία ή τέσσερα χρόνια, ενώ μετά το 1972 οι εξετάσεις επαναλαμβάνονταν κάθε δύο χρόνια. Μετά το 1972 διενεργήθηκαν διάφορες ανατροφοδοτήσεις (follow ups) με τα υποκείμενα της έρευνας που ακόμη ζούσαν.

Παρά το γεγονός ότι η διαχρονική έρευνα του Duke έχει ολοκληρωθεί εδώ και 20 χρόνια, ακόμη και σήμερα παραμένει από τις πιο σημαντικές πηγές πληροφοριών για το τι συμβαίνει μέχρι την ηλικία των 60 ετών. Η γεροντολογική έρευνα εμπλουτίστηκε με πολύτιμη γνώση για τον τρόπο με τον οποίο οι ηλικιωμένοι προσαρμόζονται σε ψυχο-κοινωνικές αλλαγές όπως είναι η συνταξιοδότηση, η χηρεία, ο περιορισμός της φυσικής ικανότητας, το πως  αλλάζουν τα ενδιαφέροντά τους ή, αντίθετα, παραμένουν τα ίδια και το πως οι ηλικιωμένοι αντιμετωπίζουν τις ψυχο-πιεστικές καταστάσεις και το άγχος.

Πάντως, η διαχρονική έρευνα του Duke παρουσίαζε, σύμφωνα με τα σύγχρονα κριτήρια της γεροντολογικής επιστήμης και ορισμένα μειονεκτήματα, όπως:

• οι ερευνητές που εργάστηκαν πριν από 35 και περισσότερα χρόνια δεν διέθεταν τα μετρητικά εργαλεία της επίδοσης των ηλικιωμένων που έχουμε σήμερα,
• τις βελτιωμένες μεθόδους που αφορούν την προσωπικότητα και τη σκέψη,
• τις σύγχρονες στατιστικές επεξεργασίες για τις μετρήσεις του δίπολου σταθερότητα - αλλαγή και επιπλέον,
• περιορίστηκαν, κατά την επιλογή των υποκειμένων τους, στις ηλικίες 60 και άνω και με τον τρόπο αυτό έχασαν την ευρύτερη εικόνα που δίνει η μεταβατική περίοδος 50 και άνω.

Πολλά από τα παραπάνω μειονεκτήματα της έρευνας του Duke αποφεύχθηκαν στη διαχρονική έρευνα της Βαλτιμόρης η οποία συνέχιζε να διενεργείται για τέταρτη δεκαετία από την έναρξή της με τη συμμετοχή διεπιστημονικής ομάδας ερευνητών.

Τα δεδομένα που συλλέγονται σε αυτή τη δεύτερη έρευνα αφορούν άτομα από την ηλικία των 20 έως την ηλικία των 90 ετών και συμμετέχουν εθελοντικά σε αυτή 650 άνδρες και 350 γυναίκες.

Οι ιατρικές εξετάσεις στις οποίες υποβάλλονται τα ερευνώμενα άτομα είναι από τις πιο εκτεταμένες. Εκατοντάδες φυσιολογικές μετρήσεις καταγράφονται (π.χ. η δύναμη αρπαγής του χεριού, ο χρόνος αντίδρασης σε καθορισμένα ερεθίσματα, η ποσότητα του λίπους του σώματος, το πόσο βαθιά μπορεί το άτομο να αναπνεύσει, κ.ά.). Η ικανότητα της μνήμης και της μάθησης εκτιμάται με ειδικές δοκιμασίες (tests). Η προσωπικότητα και οι τρόποι αντιμετώπισης του άγχους εκτιμώνται επίσης σε κανονικά διαστήματα.

Τα αποτελέσματα που προκύπτουν από όλες τις παραπάνω μετρήσεις πείθουν τους ερευνητές του προγράμματος ότι αξίζει ο χρόνος και ο τρόπος που δαπανάται για να εκτιμήσουμε την ποιότητα ζωής στη διάρκεια της μέσης και της μεγάλης ηλικίας.

Δ΄ ΠΕΡΙΛΗΨΗ  

Στη διάρκεια της τρίτης ηλικίας σημειώνονται σαφείς και σημαντικές βιοσωματικές αλλαγές. Ο ανθρώπινος οργανισμός έχει την ικανότητα να αναπληρώνει τις φυσιολογικές απώλειες, χάρη στους εσωτερικούς αμυντικούς του μηχανισμούς, μέχρι την ηλικία των 60 ή 65 ετών, ενώ μετά την ηλικία αυτή οι φθορές γίνονται αισθητές. Το σώμα γίνεται μικρότερο, το σχήμα και η μορφή του σταδιακά μεταβάλλονται και το δέρμα αποκτά ρυτίδες.

Η λειτουργία των αισθητηρίων οργάνων μεταβάλλεται, δηλαδή σημειώνονται βλάβες κυρίως στην όραση και την ακοή, ενώ η όσφρηση και η γεύση μειώνονται.

Παράλληλα, σημειώνεται σταδιακή επιβράδυνση στην κινητική ικανότητα και την ικανότητα αντίδρασης. Η γήρανση συμβαίνει ακολουθώντας τρία μοντέλα (patterns) και είναι μια φυσιολογική εξέλιξη της ζωής. Κάθε άτομο γηράσκει με τον δικό του μοναδικό τρόπο, συνεπώς ο βαθμός γήρανσης είναι διαφορετικός σε ότι αφορά τις φυσιολογικές, ψυχοφυσιολογικές και συμπεριφοριστικές μετρήσεις του ίδιου ατόμου.

Οι χρόνιες και ανίατες παθήσεις (έως τώρα) από τις οποίες μπορεί να πάσχουν τα άτομα της τρίτης ηλικίας δεν παρακωλύουν την καθημερινή φυσιολογική τους δραστηριότητα. Αντίθετα, οι λειτουργικές βλάβες έχουν σχέση με την παρεμπόδιση της καθημερινής λειτουργίας του ηλικιωμένου από τους ανθρώπους που τον υπηρετούν ή από την παραίτηση του ίδιου του ηλικιωμένου από το να χρησιμοποιεί όλες τις δυνάμεις του.

Οι συνηθισμένες ασθένειες της τρίτης ηλικίας είναι η οστεοπόρωση - οστεοαρθρίτιδα, που προσβάλλει κυρίως τις γυναίκες, οι ορθοπεδικές βλάβες που μπορεί να οδηγήσουν σε ατυχήματα λόγω πτώσης του ηλικιωμένου, ο καρκίνος, τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τα αναπνευστικά νοσήματα και οι οργανικές εγκεφαλικές βλάβες. 

(πρόκειται για συρραφή αποσπασμάτων από τα τέσσερα πρώτα κεφάλαια -σε οκτώ συνολικά- του βιβλίου, που αξίζει, κατά τη γνώμη μου, να διαβαστεί.... )

Πηγή: Άννα Παγοροπούλου, Ψυχολογία της τρίτης ηλικίας, Εκδ. Αθήνα 1993, σ.σ. 312.

Γ. Χ. 

Η ενεργητική χαλάρωση ως αφετηρία της ψυχικής θεραπείας

 

Το γραφείο του Φρόυντ στο Λονδίνο

Να εξηγηθώ, πριν βιαστείτε να μου πείτε πως, υπάρχει, σε ότι αφορά τη συμπεριφορά του ανθρώπου, ή το ΄ςνα ή το άλλο ή εγρήγορση ή χαλάρωση όχι και τα δύο. Εννοώ τη 'χαλάρωση' που δεν φτάνει τα όρια της αποδιοργάνωσης της νοητικής συγκρότησης του αναλυόμενου, και παραμένει μια ελεγχόμενη ηρεμία που επιτρέπει στο άτομο να σκέφτεται, να συναισθάνεται και να ανταλλάσσει μηνύματα με το περιβάλλον' στην προκειμένη περίπτωση με τον ψυχαναλυτή του.  

Όταν λέμε 'ελεγχόμενη' χαλάρωση δεν εννοούμε αυστηρά ελεγχόμενη, αλλά στοιχειωδώς ρυθμιζόμενη ώστε να στοιχειοθετείται ένας λογικός συνειρμός, που θα επιτρέπει στον αναλυτή να αντιλαμβάνεται το όποιο νόημα επιχειρεί να του μεταδώσει το άτομο με το οποίο συνεργάζεται. 

Σήμερα ο συμπεριφορισμός έχει κυριαρχήσει της ψυχανάλυσης γιατί η θεραπεία που προσφέρεται διαρκεί πολύ λιγότερο και βέβαια, κοστίζει πολύ λιγότερο. Ο καναπές του εξεταζόμςνου αντικαταστάθηκε με ένα άνετο κάθισμα και ο αναλυτής βρίσκεται απέναντι στον αναλυόμενου και όχι πίσω από αυτόν, όπως συνήθιζε να εξετάζει τους ασθενείς του ο Φρόυντ. 

Οι μαθητές του, βασίστηκαν στην ιδιοφυία του, αλλά τον συμπλήρωσαν, τον διόρθωσαν, τον ξεπέρασαν και, πολλοί, δοκίμασαν ακόμη και να τον καταργήσουν ως αναχρονιστικό, αλλά δεν τα κατάφεραν να τον "εξαφανίσουν" γιατί δεν έπαψε να είναι ο πρώτος που αποδέσμευσε την ψυχή από τη φιλοσοφία.

Η συμπειφορική, γνωστική προσέγγιση δεν είναι, όμως, τόσο αποτελεσματική όπως η ψυχανάλυση, σε πιο σοβαρές περιπτώσεις ψυχικών διαταραχών και είναι μάλλον προσαρμογ΄στη σύγχρονη κοινωνία με τους ιλιγγιώδεις εργασιακούς ρυθμούς της καθημερινής ζωής και των επιπόλαιων και ρηχών ερωτικών και συναισθηματικών σχέσεων.

Τα υπόλιπα τα γνωρίζετε' γιατί, λοιπόν δεν κάνετε κάτι για να τα αλλάξετε;

Γ.Χ.  

Ο Ιούδας Θαδδαίος γράφει για τον Θεό

 

ΙΟΥΔΑ 1 

Ιου. 1,1 Εγώ ο Ιούδας, υπηρέτης του Ιησού Χριστού, αδελφός δε του Ιακώβου, προς αυτούς που έχουν αγιασθεί από τον Θεό και Πατέρα και έχουν διαφυλαχθεί από τον κίνδυνο της αμαρτίας για χάρη του Ιησού Χριστού, Ιου. 

1,2 εύχομαι να πολλαπλασιάζεται σ' εσάς η ειρήνη και η αγάπη. Ιου. 

1,3 Αγαπητοί, μολονότι έκανα κάθε δυνατή προσπάθεια να σας γράψω για τη κοινή μας σωτηρία, βρέθηκα και στην ανάγκη να σας γράψω, για να σας παρακαλέσω να αγωνίζεσθε με την πίστη, η οποία μια φορά και για πάντα έχει παραδοθεί στους Χριστιανούς, Ιου. 

1,4 διότι εισχώρησαν στην Εκκλησία μερικοί άνθρωποι, για τους οποίους η Γραφή προ πολλού χρόνου είχε προφητεύσει, ότι θα έπαιρναν επάνω τους αυτή τη φοβερή καταδίκη. Ασεβείς αυτοί, διαστρέφουν τη δωρεά και την αλήθεια, που μας έχει δώσει ο Θεός, σε ανηθικότητα και αρνούμενοι τον ένα και μόνον Δεσπότη και Κύριό μας, τον Ιησού Χριστό. Ιου. 

1,5 Θέλω δε να σας υπενθυμίσω, μολονότι το έχετε μάθει καλά μια φορά και για πάντα, ότι ο Κύριος αφού πρώτα έσωσε τον Ισραηλιτικό λαό από την χώρα της Αιγύπτου, έπειτα όσους δεν πίστεψαν τους καταδίκασε να πεθάνουν στην έρημο. Ιου. 

1,6 και τους αγγέλους, που δεν διαφύλαξαν το αρχικό τους υψηλό αξίωμα, αλλά εγκατέλειψαν την ουράνιά τους κατοικία και ζωή, τους έχει φυλάξει δεμένους με τα αιώνια σκοτεινά δεσμά της βαρείας ενοχής τους, για να δικασθούν κατά τη μεγάλη εκείνη ημέρα της κρίσης Ιου. 

1,7 όπως επίσης τα Σόδομα και τα Γόμορα και οι ολόγυρά τους πόλεις, οι οποίες κατά τρόπο όμοιο με τους ασεβείς, παραδόθηκαν, στην πορνεία και έτρεξαν προς παρά φύση ασέλγειες σε άλλα σώματα, είναι μπροστά μας παράδειγμα διεστραμμένων ανθρώπων, που τιμωρήθηκαν με την καταστρεπτική φωτιά, που η θεία οργή έστειλε από τον ουρανό Ιου. 

1,8 παρομοίως και αυτοί που παραπλανούνται από τα αμαρτωλά όνειρα της εξημμένης φαντασίας τους, και το μεν σώμα μολύνουν με τις αισχρές πράξεις, τη μεγαλειώδη δε εξουσία του Υιού του Θεού απορρίπτουν, βρίζουν δε και χλευάζουν Ιου. 

1,9 ο δε Μιχαήλ, ο αρχάγγελος, όταν ανταγωνιζόταν και συνδιαλεγόταν με τον διάβολο, ο οποίος ήθελε να αρπάξει το νεκρό σώμα του Μωυσή, δεν τόλμησε να εκφέρει εναντίον του καταδικαστική κρίση αλλά είπε στον διάβολο • “ο Κύριος να σε τιμωρήσει”. Ιου. 

1,10 Αυτοί όμως όσα μεν μεγάλα και θεία δεν γνωρίζουν, τα βρίζουν, όσα δε με τις φυσικές τους αισθήσεις και επιθυμίες, σαν τα άλογα ζώα γνωρίζουν, μέσα σ' αυτά διαφθείρονται. Ιου. 

1,11 Αλλοίμονο σ' αυτούς, διότι βάδισαν τον δρόμο του Κάιν και διότι χύθηκαν ασυγκράτητοι στην πλάνη του Βαλαάμ και χάθηκαν μέσα στην επανάσταση του Κορέ κατά του Θεού. Ιου. 

1,12 Αυτοί είναι εστίες μόλυνσης στα κοινά δείπνα σας, συντρώγουν μαζί σας, χωρίς κανένα φόβο και ντροπή, περιφέρουν τον εαυτό τους, σαν σύννεφα χωρίς νερό, που σπρώχνονται και στροβιλίζονται από τους ανέμους, δένδρα φθινοπωρινά, που μένουν άκαρπα, δύο φορές πεθαμένα, (μία πριν πιστέψουν στον Χριστό και δεύτερη, που έχουν απαρνηθεί τον Χριστό)• ξεριζωμένα. Ιου. 

1,13 Είναι άγρια κύματα θάλασσας που χύνουν προς τα έξω σαν αφρό τις αισχρές πράξεις τους. Είναι αστέρια, που περιπλανώνται άσκοπα, γι’ αυτούς έχει επιφυλαχθεί ως αιώνια τιμωρία, το πυκνό σκοτάδι του Άδη. Ιου. 

1,14 Έχει δε προφητεύσει γι’ αυτούς και ο Ενώχ, έβδομος στη γενεαλογική σειρά από τον Αδάμ, λέγοντας• “δες ήλθε ο Κύριος με τις μυριάδες των αγίων του αγγέλων και δικαίων, Ιου. 

1,15 για να κάνει κρίση εναντίον όλων και να ελέγξει όλους τους ασεβείς για όλα τα έργα της ασέβειάς τους, με τα οποία έβρισαν τον Θεό, και για όλα τα βλάσφημα λόγια, τα οποία αμαρτωλοί ασεβείς είπαν εναντίον Του”. Ιου. 

1,16 Αυτοί γογγύζουν πάντοτε και μεμψιμοιρούν εναντίον του Θεού, συμπεριφερόμενοι σύμφωνα με τις αμαρτωλές επιθυμίες της καρδιάς τους, το στόμα τους εκφέρει πομπώδη λόγια, που δείχνουν ότι θαυμάζουν πρόσωπα πλούσια και ισχυρά, για να πετύχουν υλικά οφέλη. Ιου. 

1,17 Εσείς δε, αγαπητοί, θυμηθείτε τα λόγια τα οποία πρωτύτερα έχουν ειπωθεί από τους αποστόλους του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Ιου. 

1,18 ότι αυτοί σας έλεγαν, πως κατά τους τελευταίους καιρούς, που θα προηγηθούν από την παρουσία του Χριστού, θα υπάρξουν άνθρωποι που θα εμπαίζουν τον Θεό, σύμφωνα με τις φαύλες επιθυμίες τους, για να διαπράττουν έτσι ασέβειες. Ιου. 

1,19 Αυτοί είναι που διχάζουν την Εκκλησία, άνθρωποι ζωώδεις οι οποίοι Πνεύμα Θεού δεν έχουν, προικισμένο με τη θεία χάρη. Ιου. 

1,20 Εσείς όμως, αγαπητοί, οικοδομώντας τους εαυτούς σας επάνω στο θεμέλιο της αγιότατης πίστης σας, προσευχόμενοι με τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος, Ιου. 

1,21 φυλάξτε τους εαυτούς σας μέσα στην αγάπη του Θεού, προσμένοντας το έλεος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, για να αξιωθείτε έτσι να εισέλθετε στην αιώνια ζωή. Ιου. 

1,22 Και σε άλλους λοιπόν να δείχνετε έλεος και καλοσύνη, Ιου. 

1,23 άλλους δε με φόβο και σύνεση μήπως και εσείς βλαφτείτε από το κακό τους παράδειγμα, να σώζετε, αρπάζοντας τους από τη φωτιά της αμαρτίας και μισώντας τον ρυπαρό χιτώνα της ζωής, τον μολυσμένο από τα πάθη της σάρκας. Ιου. 

1,24 Σε αυτόν δε, ο οποίος μπορεί να σας προφυλάξει και διατηρήσει αλάνθαστους και να σας παρουσιάσει μπροστά στην άπειρη δόξα Του αγνούς, γεμάτους αγαλλίαση, Ιου. 

1,25 στον μόνον σοφό Θεό, τον Σωτήρα μας, ανήκει η δόξα και μεγαλειότητα, η απόλυτη κυριαρχία και εξουσία και τώρα και σ' όλους τους αιώνες. Αμήν. 

 Πηγή: 

 http://www.imgap.gr/file1/AG-Pateres/AG%20KeimenoMetafrasi/KD/26.%20Ioud.htm 

 https://www.youtube.com/watch?v=UOxQFLJy2zY 

 (Η μετάφραση, χωρίς ερμηνεία (με βάση την πρώτη πηγή) είναι μια δική μου προσπάθεια)

 

 Γιώργος Χατζηαποστόλου

Η σημασία του να είναι κάποιος ο εαυτός του

 

Η Άντζελα Ισμαήλος όταν είχε επισκεφθεί πριν από χρόνια την Ελλάδα αναρωτιόταν: "Είναι εδώ το Εγώ τόσο μεγάλο ή η διαπλοκή τόσο μεγαλειώδης;" Αν δοκίμαζα να δώσω μια απάντηση, με αφετηρία την εμπειρία μου από τη ζωή σε αυτή τη χώρα θα έλεγα: Το Υπερεγώ είναι πολύ μεγάλο, δηλαδή οι μεγαλομανείς πεποιθήσεις, τα απλησίαστα όνειρα, τα αβάσιμα σχέδια και οι ατέρμονες επιδιώξεις που οδηγούν τον Έλληνα να κοιτάζει διαρκώς τον ουρανό και να δυσκολεύεται αφάνταστα να κοιτάξει ευθεία μπροστά του και να βαδίσει κανονικά στη γη είναι καθημερινή πραγματικότητα.

Το Ασυνείδητο, κατά Φρόυντ -είτε το πούμε Αυτό, είτε Εκείνο είτε Ίντ- δεν έχει ευθύνη για την τάση του κατοίκου αυτής της χώρας, να μεγαλοπιάνεται, να πάσχει από έκδηλο ή λανθάνοντα ναρκισσισμό και να επιχειρεί διαρκώς να ζει σε συνθήκες πολύ επάνω από τις οικονομικές και τις κοινωνικές του δυνατότητες.

Το καημένο το Εγώ συνθλίβεται ανάμεσα στις συντριπτικές για τη ζωή του, εντολές του Υπερεγώ και στις άναρχες παρορμήσεις που ξεπηδούν διαρκώς από το Ασυνείδητο. Οι στοιχειώδεις επιδιώξεις του Εγώ του ανθρώπου της Ελλάδας, περιορίζονται στο να καταφέρει να βγάλει το κεφάλι του στην επιφάνεια του ωκεανού της ζωής.

Ο τελευταίος άνθρωπος στην Ελλάδα που θα είχε υπόψη της η Ισμαήλος κάνοντας αυτή τη δήλωση θα ήταν ασφαλώς ο Ντίνος Χριστιανόπουλος. Άρεσε στον Κωνσταντίνο Δημητριάδη να μιλάει στα ίσια και να μη "μασάει" τα λόγια του' έτσι θα του μιλήσω κι εγώ. Είναι νομίζω ο καλύτερος τρόπος να συνεννοηθούμε. Γνωρίζω πως δεν θα το εκλάβει ως ασέβεια και γι αυτό θα το τολμήσω.

Η γνώμη μου, λοιπόν, γι αυτόν είναι με λίγα λόγια η ακόλουθη:

Το πρώτο που κοιτάζω σε έναν γνωστό άνθρωπο (όχι επώνυμο - όλοι έχουν επώνυμο) είναι η συνολική στάση ζωής που ακολούθησε όσο ζούσε. Ο Ν.Χ. λοιπόν, ήταν δίκαιος και σωστός με όλους όσους έκρινε κι ας υπάρχει έντονη ενόχληση για την κοφτερή του γλώσσα' η διαπλοκή για τον Ν.Χ. , σε όποιο βαθμό μπορώ να γνωρίζω,ήταν άγνωστη έννοια. Με τον εαυτό του δεν ήταν επιεικής' τον δοκίμασε σκληρά, πέρα από τα όρια των αντοχών του και ακολούθησε τα βήματα ζωής μεγάλων λογοτεχνών και ποιητών όπως ο Καβάφης, ο Ρίτσος, ο Τσίρκας και άλλοι. 

Δεν μου άρεσε ο τόνος της φωνής του ' ένα μείγμα ελεγχόμενης ευγένειας και στόμφου και η στάση του σώματός του όταν για παράδειγμα, καθόταν στο πάλκο παραδίπλα στον Τσιτσάνη. Όσο κι αν πιθανώς να το ήθελε και να τον κολάκευε, δεν ήταν ρεμπέτης ή τουλάχιστον ήταν τόσο όσο ο Γιάννης Τσαρούχης όταν χόρευε ζεϊμπέκικο, πάλι μπροστά στον Τσιτσάνη σε μια άλλη περίπτωση.

Για παράδειγμα, οι στίχοι του, που έχουν, άλλωστε, μελλοποιηθεί:

Να σου δώσω απόγνωση να μην είσαι μούτρο

Να μου δώσεις δύναμη να μην είμαι ράκος

με μεγάλη δυσκολία μπορώ να φανταστώ πως απευθύνονται σε μια γυναίκα από έναν άντρα.

Τόσο η ειλικρίνεια όσο και η απόλυτα ελεύθερη εξομολόγηση για τις ερωτικές προτιμήσεις ενός ανθρώπου έχουν -ή μάλλον, πρέπει να έχουν- κατά τη γνώμη μου, ορισμένα όρια.

Όποιο σώμα βγαίνει και παραμένει "γυμνό" κάτω από τον ήλιο -ντάλα μεσημέρι καλοκαιριού- δεν "καθαγιάζεται" ' παθαίνει "εγκαύματα" πρώτου βαθμού και πεθαίνει.

Κι αν καταφέρει να ζήσει ο κάτοχος ενός τέτοιου σώματος, παλεύει μια ζωή με τα πάθη του και κρίνει με υπερβολική σκληρότητα, αλλά όχι αδικώντας τους, όσους αμφισβητούν τις καλές προθέσεις της ακατάσχετης εξομολογητικής του διάθεσης.

Σκληρό όσο και γοητευτικό παιχνίδι η ζωή, 

κύριε Κωνσταντίνε Δ.

Δεν μπορεί ο καθένας να ζήσει πέρα από τα όρια

κάνοντας πρωταθλητισμό στα ακραία αθλήματα,

χωρίς μάλιστα να το δηλώνει

και περιφρονώντας τα βραβεία 

που επιχειρήθηκε να του δοθούν

κολακεύοντας μια ματαιοδοξία

που του απέδιδαν 

και, τελικά, δεν είχε!

Καλό ταξίδι

Γιώργος Χατζηαποστόλου

    

Σκοπός του πολιτισμού είναι η ευτυχία;

Πως ορίζουμε τον πολιτισμό;

Πως αντιλαμβανόμαστε την ευτυχία;

Ευτυχία είναι η ευδαιμονία (κατά Πλάτωνα και Αριστοτέλη) ή η καλοπέραση; 

Ο Σ. Φρόυντ αντιμετωπίζει τη ζωή με παρόμοιο τρόπο με αυτόν που την θεωρούσε και ο Ν. Καζαντζάκης. Για τον πρώτο ζωή είναι η περίοδος μεταξύ γέννησης και θανάτου με "ελεγχόμενα αστάθμητο" ενδιάμεσο δημιουργικό παράγοντα των συνθηκών της τον έρωτα, ως σχέση με τον εαυτό μας, το περιβάλλον και τους άλλους. Ο δεύτερος παρατηρώντας περισσότερο με φιλοσοφική διάθεση τον άνθρωπο, θεωρούσε τη ζωή ως το μεσοδιάστημα μεταξύ γέννησης και θανάτου, που οφείλει ο άνθρωπος να διανύσει με ευθύνη σε ότι αφορά τη διαχείριση των πράξεών του. 

Ο Φρόυντ ως επιστήμονας αναζήτησε τους εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες που σχηματοποιούν τον εαυτό του ανθρώπου (Εγώ, Υπερεγώ κτλ) ενώ ο Καζαντζάκης ενδιαφέρθηκε περισσότερο να "μετρήσει" την ένταση των ορμών των ανθρώπων και τα αποτελέσματά τους  πάνω στο ανθρώπινο σώμα, στο πνεύμα και στην κοινωνική και διανοητική περιπέτεια της ζωής τους.

Η τριάδα των χαρακτηριστικότερων εκπροσώπων της σχολής της Βιέννης (Φρόυντ, Γιούνγκ, Άντλερ) συμπλήρωσαν την πλούσια ψυχιατρική και ψυχαναλυτική εμπειρία τους με τη μελέτη του έργου τόσο φιλοσόφων όπως οι: οι Σπινόζα, Νίτσε, Σοπενάουερ, Ρουσσώ, όσο και λογοτεχνών όπως οι: Σαίξπηρ, Γκαίτε, Σίλερ, Μπαλζάκ, Ντίκενς, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι. Την ίδια σχεδόν διαδρομή στη διανόηση ακολούθησε και ο Νίκος Καζαντζάκης που όμως πλησιάζει περισσότερο την ευρυμάθεια του Γιούνγκ στην έρευνα των ανατολικών φιλοσοφιών, θρησκειών, και της λογοτεχνίας, από την πορεία των άλλων δύο μεγάλων ψυχολόγων.

Οι απαντήσεις στα αρχικά ερωτήματα δίνονται στα βιβλία του Φρόυντ Τοτέμ και ταμπού, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ και στο παρόν βιβλίο, ενώ τα ίδια ερωτήματα στο έργο του Καζαντζάκη βρίσκουν γλαφυρές απαντήσεις, κατά τη γνώμη μου, ιδίως στα βιβλία του Αλέξης Ζορμπάς, Ο φτωχούλης του Θεού και Αναφορά στον Γκρέκο.

Πηγές: 

Σ. Φρόυντ, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας - Το μέλλον μιας αυταπάτης, μτφρ. Γ. Βαμβαλής, Εκδ. Επίκουρος 2013, σ.σ. 203. (διαθέσιμο και σε ιστότoπο)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Συναισθηματική νοημοσύνη και παραγωγική εργασία

Η αποσπασματική παρουσίαση των εφαρμογών της συναισθηματικής νοημοσύνης στο κοινωνικό πεδίο, όπως είχε γίνει στο πρώτο βιβλίο του Daniel Goleman που αφορούσε τη Συναισθηματική Νοημοσύνη, συμπληρώθηκε με την αναλυτική ανάπτυξη των προϋποθέσεων, των κινήτρων και των πρακτικών που χαρακτηρίζουν τη συναισθηματική νοημοσύνη και την συνδέουν με την εργασιακή παραγωγικότητα. μέσα από πολλά παραδείγματα, στο δεύτερο βιβλίο του, που τιτλοφορήθηκε: Η Συναισθηματική Νοημοσύνη στο Χώρο της Εργασίας.

Με τον ίδιο διεισδυτικό τρόπο όπως και στη Συναισθηματική Νοημοσύνη, ο Goleman μας συνοδεύει με φιλικό προς τον αναγνώστη και απροκατάληπτο τρόπο και παρατηρεί πως πέρα από τις γνώσεις που έχουν αποκτηθεί μέσα από τις σπουδές, την εκπαίδευση και την τεχνική εξειδίκευση, απαραίτητο στοιχείο για την επαγγελματική καταξίωση είναι η συναισθηματική νοημοσύνη, δηλαδή "η ικανότητα του ανθρώπου για αυτοεπίγνωση, αυτοκυριαρχία, αυτοέλεγχο, ενσυνειδησία, η δυνατότητα να μπαίνει στη θέση των άλλων, να ακούει προσεκτικά και να τους κατανοεί, να ασκεί επιρροή, να επικοινωνεί ουσιαστικά και να συνεργάζεται" (από το σημείωμα της μεταφράστριας, σ. 15). 

Στις σελίδες που ακολουθούν ο συγγραφέας θέλοντας να συντονιστεί με τους εργασιακούς κανόνες που διαρκώς αλλάζουν, τονίζει τη σημασία ατομικών προσωπικών χαρακτηριστικών όπως η πρωτοβουλία, η ενσυναίσθηση, η προσαρμοστικότητα και η πειθώ (σ. 21). Η παρούσα έρευνα που οδήγησε τον συγγραφέα στην οργάνωση της ύλης του παρόντος βιβλίου του θύμισε μια άλλη έρευνα στην οποία συμμετείχε ως μεταπτυχιακός φοιτητής του Χάρβαρντ όπου είχε διαπιστωθεί πως ο Δείκτης Νοημοσύνης καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση πίσω από τη συναισθηματική νοημοσύνη σε ότι αφορά τους παράγοντες που συμβάλλουν στην εργασιακή επίδοση του απασχολούμενου σε εργασίες και οργανισμούς κάθε είδους. Το καινούργιο που προκύπτει σήμερα, μετά από την ανάλυση των στοιχείων εμπειρικών μελετών 25 ετών, είναι ότι μας δείχνουν με ακρίβεια τη σημασία της συναισθηματικής νοημοσύνης για την επιτυχία, στην οποία συμβάλλουν η ανάπτυξη της ομάδας και η προσαρμογή στην αλλαγή (σ. 24-25, 30-34)

Οι συνθήκες εργασίας έχουν αλλάξει τόσο πολύ σήμερα, σε σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν, ώστε "δεν υπάρχει πλέον περίπτωση να προσφέρεις την αφοσίωσή σου σε μια εταιρεία και να περιμένεις να σου την ανταποδώσει" αν δεν μπορείς να αποδείξεις πως διαθέτεις μια εξαιρετική δεξιότητα που να εκφράζει τα ατομικά προσωπικά χαρακτηριστικά που προαναφέρθηκαν.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου (σ.σ. 81-193) παρουσιάζονται δώδεκα εργασιακές ικανότητες που βασίζονται όλες στην αυτοκυριαρχία και είναι οι: Επίγνωση των συναισθημάτων μας (σ. 89-90), Ακριβής αυτοαξιολόγηση (σ. 100, 105-106), Αυτοπεποίθηση (σ. 109), Αυτοέλεγχος (σ. 129-130), Αξιοπιστία και ευσυνειδησία (σ. 139), Καινοτομία, προσαρμοστικότητα και δημιουργικότητα (σ. 146, 156), Τάση προς επίτευξη (σ. 170-171), Δέσμευση στους στόχους (σ. 178) και  Πρωτοβουλία και αισιοδοξία (σ. 183).

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου εκτίθενται δεκατρείς πολύ σημαντικές δεξιότητες, δηλαδή: Η ενσυναίσθηση (κατανόηση των άλλων) (σ. 203-204), Η ανάπτυξη των ικανοτήτων των άλλων (σ.215), Προσανατολισμός προς την παροχή υπηρεσιών για τις ανάγκες των άλλων (σ. 221), Ο σωστός χειρισμός της διαφορετικότητας (σ. 226), Η πολιτική αντίληψη να διαβάζει κανείς το κοινωνικό και πολιτικό δυναμικό (σ. 233), Επιρροή και αποτελεσματικές μέθοδοι πειθούς (σ. 246-247, 252), Επικοινωνία: ακρόαση και αποστολή πειστικών μηνυμάτων (σ. 254), Χειρισμών των συγκρούσεων και λύσεις των διαφωνιών (σ. 259, 265), Ηγεσία, δηλαδή, ικανότητα να εμπνέει και να καθοδηγεί άτομα και ομάδες (σ. 266), Προώθηση και διαχείριση της αλλαγής (σ. 279), Δημιουργία δεσμών και λειτουργικών σχέσεων (σ. 298), Συνεργασία και ομαδική δουλειά (σ. 305) και Ομαδικές ικανότητες και συλλογικοί στόχοι (σ. 311, 316).

Στο τέταρτο μέρος παρουσιάζονται πρακτικές συμβουλές - οδηγίες σε όσους αναγνώστες θέλουν να βελτιώσουν τις ικανότητες της συναισθηματικής τους νοημοσύνης, διευκολύνουν την εκπαίδευση για την ανάπτυξη της συναισθηματικής ικανότητας περιλαμβάνουν την προειδοποίηση και προτείνουν την καλύτερη μέθοδο εφαρμογής της κάθε συμβουλής και συνοψίζονται ως εξής:

-  Αξιολόγηση της εργασίας και του ατόμου που συμπεριλαμβάνει προσεκτική ενημέρωση σχετικά με την αξιολόγηση, προσφορά προτύπων

- Αξιολόγηση της ετοιμότητας, δημιουργία κινήτρων, αυτοδιοίκηση του προγράμματος από τους ανθρώπους,

-  Εστίαση σε σαφείς και εφικτούς στόχους και πρόληψη της υποτροπής,

-  Παροχή ανατροφοδότησης και ενθάρρυνση της εξάσκησης, υποστήριξη, ενίσχυση της αλλαγής και

-  Αξιολόγηση. (σ.σ. 356-358)

Στο πέμπτο μέρος του βιβλίου εξετάζεται το νόημα του να διαθέτουν οι διευθύνοντες και οι διευθυνόμενοι ενός οργανισμού συναισθηματική νοημοσύνη, ποιοί κίνδυνοι υπάρχουν να υπολειτουργεί, ως παραγωγική απόδοση, ένας οργανισμός που δεν τη διαθέτει και διορθωτικές κινήσεις για να την αποκτήσει. Στο μέρος αυτό του βιβλίου συνοψίζονται, ουσιαστικά όσα έχουν καταγραφεί έως τώρα. (σ.σ. 395-397 412, 422,)

Στο τελευταίο τμήμα του βιβλίου πριν τα Παραρτήματα και τις Σημειώσεις, σημειώνονται ¨Κάποιες τελικές Σκέψεις" του συγγραφέα που δεν μας έκανε τη "χάρη" να γράψει ένα "Εγχειρίδιο αυτοβοήθειας" όπως αναφέρει στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου (σ. 36) γιατί με τον τρόπο αυτό πίστευε πως θα αυξήσει περισσότερο την επιθυμία των αναγνωστών να ασκήσουν έναν πιο επιδέξιο χειρισμό του εαυτού τους και των σχέσεών τους (σ. 37).

Είναι αλήθεια πως θα προτιμούσα, προσωπικά, να είχε γράψει ένα εγχειρίδιο γιατί, παρότι πρόκειται για ένα πολύ χρήσιμο βιβλίο, παρατηρούνται πολλές επικαλύψεις θεμάτων, επαναλήψεις και υπερβολική ανάλυση, κατά τη γνώμη μου, που πάντως, δεν παύει να είναι πολύτιμη.

Πηγή: Daniel Goleman, Η συναισθηματική νοημοσύνη στο χώρο εργασίας, μτφρ. Φωτεινή Μεγαλούδη, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα 1999, σ.σ. 506.

Γιώργος Χατζηαποστόλου 

Παράλογο κέρδος, ψυχιατρικά πειράματα και ανθρωποθυσίες

Η συζήτηση γινόταν το 2012 στον χώρο διδασκαλίας ενός ημερήσιου κέντρου στήριξης παιδιών που οι οικογένειές τους υπέφεραν από μεγάλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, στην Αθήνα.

Μπροστά μου μια νεαρή δασκάλα, η Μαρία, γύρω στα 30 με ισπανικές ρίζες, μελαχρινή, με φλογερά μάτια, σγουρά μαύρα μαλλιά και σοβαρό πρόσωπο.

- Θέλω να διαβάσω το νέο (τότε) βιβλίο της Ναόμι Κλάιν: Το δόγμα του Σοκ ' πρέπει να είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο

- (Εξεταστικό βλέμμα, αμφισβήτηση) Εγώ έχω διαβάσει το NO LOGO'  ξέρεις είναι 700 σελίδες, θα καθίσεις να το διαβάσεις (βλέμμα: δεν νομίζω).

- Εγώ τη διαβεβαίωνα πως θα το διάβαζα, χωρίς να το πιστεύω κατά βάθος, καθώς δεν είχα χρήματα καλά-καλά να ζήσω, όχι να αγοράσω πολυσέλιδα βιβλία.

Ήρθε λοιπόν η ώρα να το διαβάσω, μετά από τόσον καιρό και στέγνωσε ο λαιμός μου από την αγωνία που αισθάνεται όποιος "βλέπει" όσα καταγράφονται εκεί και δυστυχώς, δεν είναι ξεπερασμένο.

Ας ξεκινήσω από την ελληνική εμπειρία. Έζησα ως παιδί 8 χρονών τη Χούντα των συνταγματαρχών και προσφάτως την χρηματοοικονομική κρίση των τραπεζών της Δύσης που αποδόθηκε στην κακοδιαχείριση των ελληνικών κυβερνήσεων της μεταπολίτευσης και κλήθηκε να πληρώσει ο ελληνικός λαός. Μη βιαστείτε να μου πείτε πως συνδέω άσχετα πράγματα -την επταετία 1967-1974 και την κοινωνικο - πολιτισμική κρίση 2008-2018- γιατί, μετά την ανάγνωση του συγκεκριμένου βιβλίου της Κλάιν, πιστεύω πως έχουν άμεση σχέση.

Αυτό που μπορούσα να αντιληφθώ ως παιδί ήταν η ατμόσφαιρα της εποχής: παγωμένος αέρας, ανεξαρτήτως εποχής (χειμώνα ή καλοκαιριού), υπερβολική προσοχή, καχυποψία, φόβος, σηκωμένοι γιακάδες, άγνωστοι άνθρωποι που δεν γνώριζες στις γωνίες και που δεν έπρεπε να γνωρίσεις, περιορισμένες μετακινήσεις, σκυμμένα κεφάλια στις οικογενειακές γιορτές, ψιθυριστές πληροφορίες από το ραδιόφωνο: "σήμερα η Ντόυτσε Βέλε είπε αυτό", "τον έστειλαν εξορία", "τον/την συνέλαβαν", "τον/την βασάνισαν", πρόσωπα που αν συνυπολογίσουμε τον φόβο που προκαλούσαν θα έπρεπε να ήταν "σημαντικά" Παπαδόπουλος, Παττακός, Μακαρέζος, έπειτα Ιωαννίδης και, τέλος, Κύπρος, Τουρκία, επιστράτευση, Πολυτεχνείο και μετά, Μεταπολίτευση, Δημοκρατία, κλάξον, φωνές, χαρά, και νέα πρόσωπα: Κ. Καραμανλής, Ανδρέας Παπανδρέου, Κ. Μητσοτάκης, Κ. Σημίτης και πάλι Καραμανλής (ο ανεψιός), πάλι Παπανδρέου (ο γιος), η χρεωκοπία της Ελλάδας, το Διεθνές, Νομισματικό Ταμείο, η Γερμανία, ο Σαμαράς, χοροί (καλαματιανός κατά προτίμηση), ύστερα Τσίπρας. Εδώ θα κάνουμε μια μικρή στάση, γιατί συμβαίνει το ανήκουστο: η ιμπεριαλιστική Αμερική και η καπιταλιστική δυτική Ευρώπη επιτρέπουν στην Ελλάδα να αποκτήσει αριστερή κυβέρνηση! Γιατί; Πως; Οι Αγορές έρχονται αντιμέτωπες με τις αιώνιες οικονομικές στρατηγικές και τις πεποιθήσεις τους; Καθόλου! Πρόκειται για μια στρατηγική αναδίπλωση: θα τους δώσουμε ότι θέλουν και θα κάνουν ότι θέλουμε! Θα βάλουμε την ανανεωτική αριστερά -γιατί το ΚΚΕ δεν μπορούμε να το χειραγωγήσουμε επειδή έχει αδιαπραγμάτευτες αρχές- να φορολογήσουν έως εξαθλίωσης τον ελληνικό λαό' όσο καλά και να τα καταφέρουν, θα γίνουν αντιδημοφιλείς, το "χαρτί" της αριστεράς στην Ελλάδα θα "καεί" και "Εμείς" θα έχουμε εισπράξει υπέρογκα κέρδη! Νέα Χούντα δεν μπορούμε να φέρουμε στην Ελλάδα (αυτό ήταν άλλο ένα "καμένο χαρτί" μας) αλλά υπάρχει πάντα, το αγαπημένο μας παιδί η Τουρκία που όταν της το επιτρέψουμε μπορεί να ξεκινήσει έναν πόλεμο εναντίον της Ελλάδας και οι πόλεμοι, όπως είναι γνωστό, πάντα μας αποδίδουν μεγάλα κέρδη. Συμπέρασμα: πάντα έχουμε τον απόλυτο έλεγχο. Και πάλι Μητσοτάκης (ο γιος και ο εγγονός) και φτάνουμε, επιτέλους στο Σήμερα που ζούμε την περίοδο του κορωνοϊού. 

(Πενηντατρία χρόνια ελληνικής ιστορίας σε μία παράγραφο' έκανα ότι μπορούσα για να μη σας κουράσω)

Ας περάσουμε τώρα στη διεθνή εμπειρία των πρακτικών που μεταχειρίζονται οι Ενωμένες Πολιτείες της Αμερικής (με την πρόφαση του κομμουνιστικού κινδύνου) για να αυξήσουν την οικονομική επιρροή τους σε ολόκληρο τον κόσμο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως της ημέρες μας. Εδώ, δε νομίζω πως θα βρίσκαμε καλύτερο βοηθό από μια δημοσιογράφο -την Ναόμι Κλάιν- που δείχνει τόσο ανεξάρτητη ώστε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί περισσότερο από αριστερή, δηλαδή ανθρωπίστρια.

Σύμφωνα με την Κλάιν, όλα ξεκίνησαν από την λεγόμενη Σχολή του Σικάγου (αφετηρία των οικονομικών και στρατιωτικών επιλογών της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής για δεκαετίες). Κύρια καθηγητική φυσιογνωμία αυτής της σχολής ο Μίλτον Φρίντμαν που επειδή έζησε τη χρεωκοπία της οικογενειακής επιχείρησης του πατέρα του, προσπάθησε να θεραπεύσει το ψυχολογικό του τραύμα προτείνοντας μια πολιτική επιδίωξης κέρδους χωρίς ηθικές αναστολές, χωρίς ανθρωπιστικούς κανόνες και με ανύπαρκτη θρησκευτική συνείδηση. Ακολουθούσε την συμβουλή του Νικολό Μακιαβέλλι διαστρέφοντάς την, όμως, στο τέλος, από: "Επιφέρουμε τα πλήγματα όλα μαζί, ταυτόχρονα, ώστε να γίνονται ελάχιστα αισθητά", σε: ....ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν περισσότερο αισθητά, αλλά με τον ίδιο σκοπό: να μην μπορέσει ο λαός που τα υφίσταται να αντιδράσει, καθώς οι θιγόμενες από τα εκάστοτε μέτρα κοινωνικές ομάδες έχουν τη δυνατότητα να αντιδρούν μόνο σε επιμέρους μέτρα.  

Για τους συντηρητικούς Αμερικανούς ο Φρίντμαν είναι το πρότυπο του φωτισμένου δασκάλου και του προορατικού θεωρητικού της οικονομίας που θεωρούσε τον Κέυνς και το Νιού Ντήλ άσκοπες και άχρηστες οικονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις που εμποδίζουν την κατάκτηση του ανεξέλεγκτου οικονομικού κέρδους. Όσοι δεν γνωρίζετε το πρόσωπο του Φρίντμαν, μη φανταστείτε έναν σεβάσμιο και σοφό δάσκαλο που μπορεί να παρανόησε "κάποια πράγματα" και απλά, δεν μπορούσε να συγκρατήσει κάποιες εμμονές του πάνω σε σημαντικά οικονομικά θέματα.  Αν δείτε την εικόνα του να στέκεται δίπλα στο βάθρο ενός ομιλητή περιμένοντας τη σειρά του, θα δείτε ένα ανθρωπάκι που ξεχειλίζει από αλαζονεία και δεν κρατιέται να περιμένει να του δοθεί η δυνατότητα να μιλήσει, να τον θαυμάσουν και κυρίως να εφαρμόσει τις ιδέες του με κάθε τρόπο. Αρκεί να αναφέρω τη φράση του που αναφερόταν στις απαραίτητες παροχές του κράτους στον πολίτη (υγεία, ασφάλεια, παιδεία) : "δεν μπορείς να κάνεις τον καλό με ξένα λεφτά!" Ο Ράμσφελντ, γνωστό γεράκι του Μπους τον είχε θεοποιήσει λέγοντας: "Ο Μίλτον [Φρίντμαν] έδειξε πως οι ιδεολογίες έχουν συνέπειες".

Η Ναόμι Κλάιν είχε την ευκαιρία να αναλύσει στις πολλές σελίδες του βιβλίου της πως η ιδεολογία του Φρίντμαν αφορά αυτό που η δημοσιογράφος ονόμασε: "καπιταλισμό της καταστροφής" και οι συνέπειες αφορούν την οικονομική εκμετάλλευση από οικοδομικές και τουριστικές εταιρείες των Ε.Π.Α. φυσικών καταστροφών (σεισμοί, πλημμύρες, τυφώνες, τσουνάμι, λοιμοί) που συμβαίνουν σε όλο τον κόσμο. Αλλά ο Φρίντμαν δεν περιορίζεται σε αυτές τις οικονομικές πρακτικές' όταν οι φυσικές καταστροφές δεν συμβαίνουν αρκετά τακτικά, ώστε να μην μειώνονται τα κέρδη των αμερικανικών οικονομικών και στρατιωτικών εταιριών που προσφέρουν υπηρεσίες πολιτικής ασφαλείας, δημιουργούν μόνοι τους ευκαιρίες εκμετάλλευσης με την εγκαθίδρυση στρατιωτικών δικτατοριών σε πολλές χώρες του κόσμου.

Και όπως είναι γνωστό οι δικτατορίες δεν εγκαθίστανται σε μια ξένη χώρα με δημοκρατικές διαδικασίες, αλλά με τα όπλα, με αίμα, με δολοφονίες, διώξεις των αντιφρονούντων και κυρίως με βασανιστήρια όσων αντιστέκονται σε αυτή τη σχεδόν "φυσική" ροή των πραγμάτων.

Σε κάθε κεφάλαιο αυτού του βιβλίου αναφέρεται και μια χώρα όπου η "αμερικανική βοήθεια" περιελάμβανε την ισοπέδωση παραθαλάσσιων χωριών που καταστράφηκαν από σεισμό ή τσουνάμι και την ανέγερση πολυτελών ξενοδοχείων που εκμεταλλεύονταν βέβαια ξένοι και όχι ντόπιοι (Σρι Λάνκα) την κατάσταση που ακολούθησε τις πλημμύρες στη Νέα Ορλεάνη, όπου οι πλημμυροπαθείς διώχθηκαν και οδηγήθηκαν να ζουν σε άθλια παραπήγματα, ενώ τα χρήματα που δόθηκαν για την αποκατάστασή τους μοιράστηκαν σε μεγάλες οικοδομικές επιχειρήσεις που έκτισαν ιδιωτικά σχολεία στη θέση των δημόσιων σχολείων, όπου τα παιδιά των κατοίκων θα μπορούσαν να πηγαίνουν αγοράζοντας κουπόνια που θα πουλούσαν αυτές οι εταιρίες. 

Η χειρότερη, πάντως μορφή επέκτασης της οικονομικής ανάπτυξης, κατά τη γνώμη της Κλάιν, ήταν οι επιβεβλημένες από τις Ε.Π.Α. δικτατορίες: στη Χιλή (ανατροπή του προέδρου Αλλιέντε), στη Βραζιλία, στην Αργεντινή, στη Βενεζουέλα, στη Βολιβία, στην Ουρουγουάη και αλλού. Ένας δημοσιογράφος ο Ροντόλφο Γουόλς που είχε την ικανότητα να αποκρυπτογραφεί κωδικοποιημένα μηνύματα, προειδοποίησε την κυβέρνηση της Κούβας και έτσι αποτράπηκε η αμερικανική εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων. Οι δικτατορίες  επιβλήθηκαν και σε άλλες χώρες, στην Ευρώπη όπως στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρο τον υπόλοιπο κόσμο, όπως  στην Ινδονησία και τη Νότια Αφρική, αλλά δεν είχαν σκοπό μια προσωρινή αλλαγή διακυβέρνησης στις χώρες αυτές αλλά επιδίωκαν μόνιμα αποτελέσματα για να μην λοξοδρομήσουν προς σοσιαλιστικά μονοπάτια διακυβέρνησης.

Για να σταθεροποιηθούν οι δικτατορίες ανά τον κόσμο, έπρεπε να εξαλείψουν τις αντιστάσεις κάθε ατόμου ξεχωριστά, που διαφωνούσε με την στρατοκρατική πρακτική τους. Όπως είναι γνωστό οι Αμερικανοί ως έθνος είναι μεθοδικοί, επίμονοι και επιδιώκουν σταθερά την αύξηση του οικονομικού κέδρους. Έτσι οι οικονομολόγοι με τη συμπαράσταση των στρατιωτικών ζήτησαν τη βοήθεια των ψυχιάτρων όπως ο Γουέν Κάμερον, (ένας από τους τρεις ψυχιάτρους που γνωμοδότησαν για την κατάσταση της ψυχικής υγείας του ναζιστή Ρούντολφ Ές στη δίκη της Νυρεμβέργης) για να "σπάσουν" όσους αντιστέκονταν στα βασανιστήρια και δεν έδιναν πληροφορίες για τους συντρόφους τους. Ο Κάμερον ήταν τόσο φιλόδοξος και τόσο εγκληματικά ανόητος ώστε πίστευε πως ο συνδυασμός, απομόνωσης, υπερβολικού αριθμού ηλεκτροσόκ σε συνάρτηση με κοκτέιλ ψυχοφαρμάκων, ναρκωτικών και κοκαϊνης όπως και LSD ή της λεγόμενης "αγγελόσκονης" θα μπορούσαν να σβήσουν εντελώς τις μνήμες της προηγούμενης ζωής των κρατουμένων που μετέτρεψε σε ασθενείς και να δημιουργήσουν κενό ή ¨λευκή σελίδα" στην οποία μετά θα μπορούσε να "γράψει" σκέψεις, συμπεριφορές και νέες πεποιθήσεις με διαρκείς επαναλήψεις μηνυμάτων όπως είμαι "καλός πατέρας", "είμαι καλή μητέρα" κλπ. Η μέθοδός του απέτυχε οικτρά γιατί συνέβη το λεγόμενο φαινόμενο της παλινδρόμησης, δηλαδή οι ασθενείς δεν ξεχνούσαν μόνο σκέψεις, πεποιθήσεις ή συναισθήματα αλλά και στοιχειώδεις σωματικές λειτουργίες όπως να περπατούν, να μιλούν, ουρούσαν ή αφόδευαν όπου έβρισκαν, έβαζαν το δάχτυλο στο στόμα σαν να θηλάζουν, ή έκλαιγαν σαν μωρά και ζητούσαν τη μαμά τους και άλλες απερίγραπτες όσο και τραγικές οπισθοδρομήσεις. 

Ένας Αργεντινός κρατούμενος που επέζησε μετά από τέσσερα χρόνια εγκλεισμού σε στρατιωτικές φυλακές έλεγε μετά: "επιδίωκα να επιβιώσω την επόμενη ημέρα' όμως όχι μόνο αυτό, αλλά και να είναι ο εαυτός μου αυτός που επιβιώνει και όχι κάποιος άλλος". 

Η Κάστνερ από την οποία ξεκίνησε τις συνεντεύξεις της η Κλάιν με ανθρώπους που βασάνισε ο Κάμερον, πέρα από τα μεγάλα κινητικά προβλήματα που αντιμετώπιζε, δεν είχε και τη μνήμη όσων της συνέβησαν στην περίοδο από τα 14 έως τα 20 χρόνια της, όπου υφίστατο ένα τεράστιο αριθμό ηλεκτροσόκ, και έτσι υποχρεωνόταν να γράφει στα εσωτερικά λευκά χαρτιά των πακέτων των τσιγάρων που κάπνιζε κάθε τι που της συνέβαινε για να μην το ξεχάσει. Κάθε βράδυ την επισκεπτόταν στον ύπνο της "το διαπρεπές Τέρας" όπως ονόμαζε τον Κάμερον. Οι μέθοδοι αυτές -αν και πιθανότατα όχι σε αυτή την έκταση και με αυτή την ένταση- εφαρμόστηκαν και από τη ελληνική δικτατορία στην Ελλάδα' όχι επειδή οι "Έλληνες" δεν ήθελαν να "πρωτοπορήσουν" σε μεθόδους και τρόπους βασανισμού, αλλά επειδή οι Αμερικανοί καθοδηγητές της Χούντας δεν μπορούσαν να τους διαθέσουν το απαραίτητο ιατρικά εκπαιδευμένο προσωπικό για να βασανίζουν αποτελεσματικότερα.

Η οικονομική μέθοδος του Φρίντμαν σε κάθε χώρα που εφαρμοζόταν περιελάμβανε μέτρα όπως κατάργηση της διατίμησης βασικών προϊόντων όπως το ψωμί και το λάδι, απελευθέρωση των τιμών, άκρατη φορολογία και λιτότητα. Δεν μας είναι άγνωστα τα μέτρα! Άλλωστε, οι πρακτικές που συνοδεύουν τη μέθοδο του Φρίντμαν (απομόνωση, βασανισμοί, ψυχιατρικά πειράματα) συνεχίζουν να εφαρμόζονται εκτός των Ε.Π.Α. ακόμα και σήμερα, για παράδειγμα, στο Γκουαντάναμο.

Έχουμε, εμείς οι Έλληνες, την ευτυχία να ζούμε σε μια ηλιόλουστη χώρα, με ζεστούς ανθρώπους, δροσερές θάλασσες, ένα σπίτι να μένουμε, ένα ποτήρι καθαρό νερό, ένα κομμάτι ψωμί, λίγο λάδι και αρκετό φαγητό και φρέσκα φρούτα στο τραπέζι μας, και, κυρίως, δημοκρατία και ελευθερία που δεν είναι καθόλου αυτονόητα αγαθά ζωής για πολλούς ανθρώπους στον κόσμο.

Το βιβλίο της Κλάιν κυκλοφορεί, αλλά είχα βρει και εκτεταμένα αποσπάσματά του στο Διαδίκτυο πριν από κάποια χρόνια στη διεύθυνση "πολιτικό καφενείο" και μάλιστα με πρόσθετες σημειώσεις και φωτογραφίες του συντάκτη της ανάρτησης, που έφταναν, συνολικά, τις  911 σελίδες. Δεν παραθέτω τον σύνδεσμο γιατί δεν ανοίγει (έκλεισε η σελίδα ή αποσύρθηκε η ανάρτηση). 

Πηγή: Naomi Klein, Το Δόγμα του Σοκ, μτφρ. Άγγελος Φιλιππάτος, Εκδ. Α.Α. Λιβάνης 2010, σ.σ. 718.

Ευχαριστώ για το ενδιαφέρον και την υπομονή σας

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Το, κατά Ζοζέ, ιστορικό μυθιστόρημα

Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιον (βαρύγδουπος τίτλος!)

Ξέρω' οι εξυπνάδες κάθε είδους και η αθεϊα είναι της μόδας. Υποστηρίζεις κάτι; Απόδειξέ το! Διαφορετικά γιατί να σε πιστέψω; Να με "πιάσεις κορόιδο" και μετά να γελάς μαζί μου; Όχι, φίλε, εγώ είμαι έξυπνος! 

Έε λοιπόν, όχι! Εγώ δηλώνω αφελής και τόσο εύπιστος που μπορεί και ένα μικρό παιδάκι να με κοροϊδέψει, αν και τα πολύ μικρά παιδιά είναι αθώα και δεν ξεπέφτουν σε τόσο φτηνά κόλπα. Ο τίτλος είναι σκόπιμα παραπλανητικός για να πουληθεί το βιβλίο. Αν και δηλώνεται αμέσως πως πρόκειται για μυθιστόρημα, υπονοείται πως δεν αφορά τίποτε άλλο παρά μια αχαλίνωτη μυθοπλασία που χρησιμεύει σαν άσκηση γλωσσικής επιδεξιότητας του συγγραφέα πάνω σε ένα θέμα αιώνια "εμπορικό" όπως η ιδιωτική ζωή (αν υπήρξε τέτοια ζωή) του Χριστού, καθώς ολόκληρη η ζωή του έως τον θάνατό του υπήρξε διαφανής και δημόσια. Ξέρω τι θα μου πείτε: που βρισκόταν και τι έκανε ο Χριστός έως τα 30 χρόνια του που δεν έχουμε πληροφορίες, παρά την παραφιλολογία για τη Μαρία Μαγδαληνή που τόση εμπορική διάδοση γνωρίζει.

Όντας λοιπόν αφελής, πέρασε από το μυαλό μου, πως μετά τα τέσσερα Ευαγγέλια του Μάρκου, του Ματθαίου, του Λουκά και του Ιωάννη, θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και η εκδοχή του ίδιου του Θεανθρώπου Ιησού. Παρότι, όπως είναι γνωστό,  οι μεγάλοι δάσκαλοι με πρώτο τον Σωκράτη, δεν άφησαν γραπτά τεκμήρια, είχα την κρυφή ελπίδα πως κάτι είχε ανακαλυφθεί, κάτι άγνωστο, κάτι μυστικό. Δεν επρόκειτο όμως για επιστημονική ερευνητική εργασία ούτε ακόμη για διάσπαρτα νέα ιστορικά στοιχεία αλλά για μια μάλλον ομαλή προσγείωση στην καθημερινότητα, έστω και μιας τόσο μακρινής εποχής όπως αυτής που έζησε ο Χριστός. Έχοντας υπόψη τα προηγούμενα παραδείγματα των: Ερνέστου Ρενάν: Ο βίος του Ιησού και της Πηνελόπης Δέλτα: Η ζωή του Χριστού, θεώρησα πως ένας δημοκρατικός άνθρωπος όπως ο Σαραμάγκου θα έγραφε με έναν στοιχειώδη σεβασμό για τον Χριστό. Όπως κάθε "νεόπλουτος" της γνώσεως αναγνώστης, έτσι κι εγώ έκανα λάθος. Ο Ζοζέ τον αντιμετώπισε ως έναν συνηθισμένο άνθρωπο με πάθη και αδυναμίες εντελώς ανθρώπινα, αλλά δεν σταμάτησε εκεί ' έβαλε, στο τέλος τον Χριστό να  περιμένει από τον Θεό να ζητήσει συγγνώμη επειδή επέτρεψε τη σφαγή των νηπίων από τον Ηρώδη. Η ζωή είναι το σημαντικότερο ανθρώπινο αγαθό και η σωτηρία της ψυχής το υπέρτατο αγαθό γενικά. Η σωτηρία έχει τίμημα ' με την απώλεια της ζωής τους τα νήπια, ο Χριστός όπως και άλλοι αθώοι άνθρωποι "εξαγόρασαν" την άρση του προπατορικού αμαρτήματος. 

Η ζωή μας δεν είναι ιδιοκτησία μας' ενοικιαστές είμαστε και μάλιστα το "ενοικιαστήριο" είναι αορίστου χρόνου και δεν γνωρίζουμε ούτε πότε λήγει.

Δεν τελειώνουν όλα εδώ, φίλε Ζοζέ' ότι φάμε, ότι πιούμε κι ότι  μας γουστάρει! Κι αν αντιτείνεις πως δεν σ' ενδιαφέρει η γνώμη ενός απλού αναγνώστη, αφού πήρες βραβείο Νόμπελ, έχω να σου πω πως τόσο εσύ όσο και πολλοί άλλοι βραβευμένοι λειτούργησαν ως πρόσχημα πολιτικών ισορροπιών και δημοσίων σχέσεων που τροφοδοτούν μια επίφαση αξιοκρατίας.

Όμως, παρόλα αυτά, σε συμπαθώ, αλλά πήρες πολύ στα σοβαρά το ρόλο του κοινωνικού και πολιτικού επικριτή, που όλα τα ξέρει, όλα τα απορρίπτει ως καπιταλιστική σαπίλα, αλλά χωρίς να αντιπροτείνει αξιόπιστο πολιτικο-οικονομικό σύστημα που δεν είναι βέβαια ο κομμουνισμός. 

Γειά σου και καλή αντάμωση!

(Στο μεταξύ ρίξε πάλι μια ματιά στα κείμενά σου, όλο και κάτι θα βρεις να διορθώσεις)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Ηλιθιότητα και συμφέρον (νόμοι και παρανοήσεις)

Μόνο δυό λόγια, εισαγωγικά: Οι Ξένοι δεν διακρίνουν τις έννοιες ενδιαφέρον και συμφέρον' χρησιμοποιούν την ίδια λέξη (interest) ενώ για τη λέξη ηλίθιος χρησιμοποιούν τη λέξη idiot. Για τους Έλληνες, από την άλλη πλευρά, η ρίζα αυτής της λέξης παραπέμπει στον ιδιώτη. Δεν πιστεύω πως οι αρχαίοι εννοούσαν πως όποιος δεν συμμετέχει στα κοινά, δηλαδή, δρα ιδιωτικά, θα μπορούσε να θεωρηθεί και ηλίθιος! Ή θα μπορούσε; 
Ο Θεόδωρος Λιανός, επίτιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Οικονομικού Πανεπιστήμιου Αθηνών (πρώην ΑΣΟΕΕ) σε αυτό το μικρό βιβλίο εξετάζει δύο άλλα μικρά βιβλία των: Κάρλο Τσιπόλα (Ιστορικού της Οικονομίας) και Ευάγγελου Λεμπέση (Κοινωνιολόγου) που αφορούν την ηλιθιότητα και τη βλακεία, αντίστοιχα.

Με πολύ απλό και κατανοητό τρόπο δείχνει την ασυνέχεια και ασυνέπεια του κειμένου του Τσιπόλα και τα θετικά σημεία της κοινωνικής ανάλυσης του Λεμπέση. Ο Έλληνας καθηγητής δεν παρασύρεται από την ελευθεριάζουσα διάθεση του Τσιπόλα να εξάγει σοβαρά συμπεράσματα από ένα χαλαρό και χαριτωμένο κείμενο που σκοπό έχει να γίνει δεκτό από το πλατύτερο κοινό με την επιφανειακή προσέγγιση της ηλιθιότητας που επιχειρεί. 

Η προσωπική επαφή μου έως τώρα με το έργο του Κάρλο Τσιπόλα ήταν το βιβλίο του σχετικά με την κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης που μας δόθηκε ως βοηθητικό σύγγραμμα από το ΕΑΠ στη διάρκεια του Προγράμματος: Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό (2002-2007). Διάβασα το βιβλίο του Ευάγγελου Λεμπέση προ διετίας  σχεδόν και αναγνώρισα τους χαρακτήρες που περιγράφει ακόμα και στο στενό κοινωνικό μου κύκλο. Είχε τύχει να γνωρίσω τον κύριο Λιανό σε ένα συνέδριο στη αίθουσα εκδηλώσεων του ξενοδοχείου Τιτάνια πριν από 20 χρόνια περίπου.

Συνοπτικά, θα μπορούσα να πω για τους τρεις συγγραφείς πως: το ύφος γραφής του Τσιπόλα σε κάνει να χαίρεσαι που διαβάζεις, το ύφος του Λεμπέση να απολαμβάνεις την κοινωνική κριτική και να σκέπτεσαι με το δικό του διεισδυτικό τρόπο και το ύφος του Λιανού να διακρίνεις, να καταλαβαίνεις και να μαθαίνεις.

Το βιβλίο του Θ.Λ. ασχολείται τόσο με τον ορισμό και τα κίνητρα, όσο και με τους νόμους και τις επιπτώσεις της ηλιθιότητας στην κοινωνία' διαβάζεται σε 2-3 ώρες και είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό' αξίζει να το διαβάσει κάποιος.  

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Βιβλιογραφία  

Carlo M. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση (κοινωνία και οικονομία 1000 - 1700 μ.Χ.), μτφρ. Πέτρος Σταμούλης, Εκδ. Θεμέλιο 1988, σ.σ. 453.

Carlo M. Cipolla, Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας, μτφρ Γιάννος Πολυκανδριώτης, Εκδ. Κέδρος 2012,σ.σ. 89. Διαθέσιμο στον τόπο: file:///C:/Users/User/Downloads/kupdf.net_carlo-m-cipolla-pdf.pdf

Ευάγγελος Λεμπέσης, Η τεράστια κοινωνική σημασία των βλακών στο σύγχρονο βίο, Εκδ. Σπηλιώτης 2003, σ.σ. 72.

Θεόδωρος Π. Λιανός, Οι νόμοι της ηλιθιότητας και οι νόμοι του συμφέροντος, Εκδόσεις Καστανιώτης 2014, σ.σ. 144. 

Bertrand Russell : Ένας, ομολογημένα, άπιστος

Ο Ράσελ ταύτιζε την Εκκλησία, σε όλη τη διάρκεια της ιστορικής της εξέλιξης από την ίδρυσή της έως σήμερα,  με τον Θεό' την αλήθεια με την επιστημονική γνώση' την πίστη με τη λογική απόδειξη. Αλλά η Εκκλησία (ιερωμένοι και εκκλησίασμα) είναι μέρος Του' δεν είναι ολόκληρος ο Θεός ' είναι άνθρωποι με αδυναμίες, ελαττώματα, προτερήματα, χαρίσματα, αντιφάσεις. Απέρριψε τον Χριστιανισμό επισήμως με το έργο του: Γιατί δεν είμαι Χριστιανός, και αναλώθηκε στην αναζήτηση της αλήθειας' βρήκε τη "δική του" αλήθεια, η οποία, ως μέρος της απόλυτης αλήθειας έχει τα ίδια χαρακτηριστικά μαζί της, δηλαδή αγάπη, ανεκτικότητα, συμπάθεια και απουσία μίσους, αλλά όλα αυτά σε "σμίκρυνση" στην ανθρώπινη κλίμακα.

Στο μήνυμά του στις επόμενες γενιές μιλάει ακριβώς γι αυτά τα χαρακτηριστικά, τα οποία "ελλείψει Θεού" αποδίδει σε ιδιότητες των ανθρώπων που συναποτελούν μια κοινωνία, ενώ απορρίπτει το μίσος ως ανοησία. Δεν δέχεται τη διδασκαλία του Θεού που βασίζεται σε αυτές τις έννοιες, ούτε τη φυσική Του ύπαρξη, γιατί δεν μπορεί να την αποδείξει με λογικό και μαθηματικό τρόπο. 

Είναι, κατά τη γνώμη μου, ένας εμμονικός άνθρωπος που προσπάθησε να περιορίσει την ανθρώπινη ζωή αυστηρά στη βιολογική της υπόσταση και έκανε ότι μπορούσε για να αποστασιοποιηθεί από τον Θεό πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό απελευθερώνεται και μπορεί απερίσπαστος πλέον να αναζητήσει την ευτυχία.
Η γερασμένη εικόνα του φιλοσόφου στο βίντεο που μιλάει για τον Θεό είναι, δυστυχώς για τον ίδιο, μια θλιβερή υπογράμμιση της ανθρώπινης αδυναμίας μπροστά στο Θείο" δείχνει τόσο απασχολημένος με τις "αφαιρέσεις" της ζωής του, ώστε "ξεχνάει" να κάνει "πρόσθεση" των "κτισμάτων" είτε άνθρωποι είναι αυτά, είτε ζώα, είτε φυτά είτε υλική κτίση και να δει το συνολικό δημιούργημα του Κόσμου που αποδεικνύει την ύπαρξη του Θεού.
Χαρακτηριστικά είναι όσα αναφέρει ο Simon Critchley στο βιβλίο του: Το βιβλίο των νεκρών φιλοσόφων (Πατάκης 2012, μτφρ. Γιάννη Ανδρέου, σ.σ. 399-401).
Αυτά σημειώνω σε ότι αφορά τον άνθρωπο' για τον συγγραφέα, σε όποιο πεδίο κι αν δραστηριοποιείται (φιλοσοφία, λογική, μαθηματικά, ιστορία, λογοτεχνία) είναι διάχυτη, φαντάζομαι, η αίσθηση, και δεν είναι μόνο δική μου, ότι έχουμε να κάνουμε με έναν χαρισματικό δάσκαλο που μεταδίδει τη γνώση με έναν ανάλαφρο και διαφανή τρόπο, υπεραπλουστεύοντας και απλοποιώντας αλλά και υπερβάλλοντας για να γίνει όσο γίνεται περισσότερο αποδεκτός από τον αναγνώστη. 

Πάντως, ο κόπος που κατέβαλε για να μελετήσει και να αφομοιώσει όλον αυτό τον όγκο των συγγραμμάτων στη διάρκεια της μακρόχρονης ζωής του, μας απαλλάσσει από έναν αβάσταχτο προσωπικό μόχθο να ακολουθήσουμε την ίδια διαδρομή και μας επιτρέπει να κινηθούμε ανετότερα στα μελλοντικά μας βήματα.

Η σκέψη του Ράσελ έχει καταγραφεί σε αρκετά βιβλία, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, κινηματογραφικές ταινίες και το Διαδίκτυο ' παραθέτω μερικές από αυτές τις πηγές, χωρίς να τις προβάλλω ως σημαντικότερες ούτε ως περισσότερο αντιπροσωπευτικές.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Πηγές: 

·         Bertrand Russell, Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας (...και η συνάρτησή της με τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες από των αρχαιοτάτων χρόνων έως της εποχή μας),Τόμος Α΄, μτφρ. Αιμίλιος Χουρμούζιος, Εκδ. Ι. Δ. Αρσενίδης και Σια (χ.χ.), σ.σ. 613.

·         Bertrand Russell, Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας (...και η συνάρτησή της με τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες από των αρχαιοτάτων χρόνων έως της εποχή μας),Τόμος Β΄, μτφρ. Αιμίλιος Χουρμούζιος, Εκδ. Ι. Δ. Αρσενίδης και Σια (χ.χ.), σ.σ. 699.

·         Μπέρτραντ Ράσσελ, Γάμος και ηθική - Η κατάκτηση της ευτυχίας, μτφρ. Γιάννης Δυριώτης, Εκδ. Αρσενίδης 1962, σ.σ. 216 + 214.

·         Το γράμμα ενός εξάχρονου στον Μπέρτραντ Ράσελ

http://eranistis.net/wordpress/2015/04/25/russell-letter/

·         Bertrand Russell, «Η Θέση του Έρωτα στην Ανθρώπινη Ζωή»

https://www.timesnews.gr/bertrand-russel-thesi-tou-erwta/

·         Η ευτυχία σύμφωνα με τον Μπέρτραντ Ράσσελ - 30 Ιαν 2018

https://www.youtube.com/watch?v=AuCvO6_U2Tc

·         Ο Μπέρτραντ Ράσελ για το Θεό (1959) - [Ελληνικοί Υπότιτλοι]

https://www.youtube.com/watch?v=dEvKKYeFiMo

·         Ένα διαχρονικό μήνυμα του Bertrand Russell

https://www.youtube.com/watch?v=Owk0X8zW3Hs

·         Μπερτράντ Ράσελ

https://en.wikipedia.org/wiki/Bertrand_Russell

·         Aman (ταινία)

https://en.wikipedia.org/wiki/Aman_(film)

Aman (ταινία)

Το Aman είναι μια ινδική αντιπολεμική ταινία σε σκηνοθεσία Mohan Kumar . Πρωταγωνίστησαν  οι Rajendra Kumar, Saira Banu, Balraj Sahani και Chetan Anand. ^[1] Η ταινία ήταν επίσης το ντεμπούτο του Naseeruddin Shah που έπαιξε έναν μη αναγνωρισμένο δευτερεύοντα ρόλο. ^[2]

Η ταινία περιλαμβάνει επίσης ένα σπάνιο *cameo, από τον διάσημο Βρετανό βραβευμένο με Νόμπελ Bertrand Russell . ^[3] Η ταινία γυρίστηκε στην Αγγλία και την Ιαπωνία. ^[4]

*cameo: ένα σύντομο περιγραφικό λογοτεχνικό σκιαγράφημα που εγκλείει κάποιον ή κάτι. (άλλη ερμηνεία: ένα ανάγλυφο κόσμημα).

·         Aman (1967) (HD & Eng Subs) Hindi Full Movie

https://www.youtube.com/watch?v=J20S95BJbAI

Τρία βιβλία για τη λειτουργία της ψυχής

Άλφρεντ Άντλερ

Μιλάμε για έναν προσεκτικό παρατηρητή της ψυχής που δεν δηλώνει 'αυθεντία' - όπως εμμέσως αφήνει να εννοηθεί ο Γιούνγκ, στον πρόλογο της 'Αναλυτικής Ψυχολογίας' για τον εαυτό του, παρά βάζει σε εισαγωγικά τα "εκλεκτά πνεύματα" (ορισμένους ψυχολόγους) στο τέλος της 'Συγκριτικής ατομικής ψυχολογίας' του και τολμά να διορθώσει τον Φρόυντ, χωρίς να πάψει να τον σέβεται' δεν θέλει να τον καταργήσει' θέλει να τον ξεπεράσει!

Τα περισσότερα από τα βιβλία του, απευθύνονται στον μέσο αναγνώστη, χωρίς να τον κατακλύζουν με όρους και εξεζητημένη ιατρική ορολογία, παρά μόνο όπου είναι απαραίτητο για να γίνει κατανοητός. 

Τα κείμενά του είναι κατάφορτα από παραδείγματα που αποκαλύπτουν περιπτώσεις ασθενών και ιατρικά περιστατικά με σκοπό να κάνουν φανερή τη διάθεση του θεραπευτή να διαφωτίσει και να κοινοποιήσει θεραπευτικές μεθόδους και τεχνικές που αφορούν πολύπλοκες διανοητικές και συναισθηματικές διεργασίες και αποκαλύπτουν τη λειτουργία της ανθρώπινης ψυχής και της ατομικής και κοινωνικής συνείδησης.

Είναι ένας άνθρωπος γενναιόδωρος με έντονη διάθεση να μοιράσει τη γνώση του για να συμπαρασταθεί στον άνθρωπο που υποφέρει και να προετοιμάσει -όσο αυτό είναι δυνατόν- τον στενό και ευρύτερο κοινωνικό κύκλο του ασθενούς να τον βοηθήσει στη διαχείριση της θεραπείας της ψυχικής του ασθένειας.

Δεν αποσιωπά τα επώνυμα συναδέλφων και συγχρόνων του ψυχοθεραπευτών και τονίζει τη συμβολή τόσο της Βίβλου, όσο και του έργου μεγάλων λογοτεχνών όπως ο Σαίξπηρ, ο Γκαίτε και ο Ντοστογιέφσκι στην διευκόλυνση της θεραπευτικής διαδικασίας. Ήθελε να κάνει γνωστή την 'συγκριτική, ατομική ψυχολογία' για να φανεί χρήσιμος στον συνάνθρωπο και όχι για να γίνει διάσημος.

Είχε έναν γρήγορο και ξαφνικό θάνατο από συγκοπή σ' έναν δρόμο του Αμπερντήν της Σκωτίας ένα πρωινό , στις 28 Μαϊου 1937, πηγαίνοντας να παρουσιάσει μια σειρά διαλέξεων στην τοπική πανεπιστημιούπολη. 

Έφυγε όπως έζησε πετώντας και παρατηρώντας.

Άντλερ στα γερμανικά είναι ο αετός, Γιούνγκ ο νέος, και Φρόυντ, ο φίλος (Ανθρωπογνωσία, σ. 10).  

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Πηγές: 

Άλφρεντ Άντλερ, Ανθρωπογνωσία, μτφρ. Σταύρος Καμπουρίδης, Εκδ. Μπουκουμάνης 1971, σ.σ. 308.

Άλφρεντ Άντλερ, Συγκριτική ατομική ψυχολογία, μτφρ. Σ. Πρωτόπαπα, Εκδ. Γκοβόστης [1974], σ.σ. 332.

Άλφρεντ Άντλερ, Problems οf nevrosis, (Οι νευρώσεις και η ερμηνεία τους), μτφρ. Ε. Γράψας, Εκδ.  Η. Mανιατέας (χ.χ.), σ.σ. 144, διαθέσιμο στον τόπο:  file:///C:/Users/User/Downloads/kupdf.net_adler-alfred-.pdf