Εσωτερικός φωτισμός

- Είναι μεγάλη η απόσταση ανάμεσα στο θρανίο και το τραπέζι των βιβλιοθηκών και ανάμεσα στο τελευταίο και το γραφείο της κατοικίας καθενός από εμάς;

- Η απάντηση δεν είναι δύσκολο να δοθεί: αν αγαπήσαμε το σχολείο ως μαθητές, σπουδάσαμε και συνεχίζουμε δια βίου να μαθαίνουμε, διαβάζοντας βιβλία, βλέποντας ταινίες ή παρακολουθώντας εκπαιδευτικές και (γι αυτό) ψυχαγωγικές εκδηλώσεις (συνέδρια, διαλέξεις, παρουσιάσεις βιβλίων), η απόσταση δεν υφίσταται. Όλα αποτελούν μια φυσιολογική όσο και ομαλή συνέχεια ομοειδών χώρων και χρόνων.

Ένα παράδειγμα για να με καταλάβουν καλύτερα όσοι ήδη με καταλαβαίνουν. Την περίοδο 1978-1980, επισκεπτόμουν τακτικά τη Βιβλιοθήκη του Δήμου Αθηναίων που στεγαζόταν τότε στον ημι-όροφο της οδού Αθηνάς 16 κοντά στην πλατεία Μοναστηρακίου. Ρόλο επιμελητή-βιβλιοθηκονόμου της βιβλιοθήκης ασκούσαν ο γνωστός μεταφραστής και λογοτέχνης Στέφανος Μπεκατώρος και (νομίζω) η Ζέφη Δαράκη (σύζυγος, όπως έμαθα αργότερα, του λογοτέχνη Βύρωνα Λεοντάρη). Εκεί γνωρίστηκα -από κοντά- με την ποίηση του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη, του Γιάννη Ρίτσου, αλλά και με τον Γιώργο Ιωάννου. Επειδή δεν εργαζόμουν αδυνατούσα να αγοράσω τα βιβλία, ούτε να τα δανειστώ (δεν το επέτρεπε η βιβλιοθήκη), γι αυτό κατέφυγα σε λύση ανάγκης ' αποφάσισα, δοκιμαστικά, να αντιγράψω ένα μικρό βιβλίο. Άρχισα, λοιπόν, με το βιβλίο του Γ. Ιωάννου Πολλαπλά κατάγματα. Τότε εξασκημένος από το σχολείο έγραφα πολύ γρήγορα αλλά, φαίνεται πως δεν είχα υπολογίσει κάτι. Καθώς αντέγραφα, μετά τις πρώτες σελίδες, φαίνεται πως με κάποιο υπερφυσικό τρόπο"συντονίστηκα" με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγραφε ο συγγραφέας και κάθε τόσο στριφογύριζα στη θέση μου από την προσπάθεια να πνίξω τα γέλια που μου προκαλούσε το κείμενο δημιουργώντας αναπόφευκτα θόρυβο που ήταν ασύμβατος με τις συνθήκες λειτουργίας της βιβλιοθήκης. Ο επιμελητής με κοίταζε άλλοτε με αυστηρό και άλλοτε με ένα ύφος όλο κατανόηση γιατί γνώριζε τι πάει να πει επικοινωνία κειμένου-αναγνώστη. Δεν με παρατήρησε και το εκτίμησα ιδιαίτερα, ώσπου κάποια στιγμή δεν άντεξα να συγκρατούμαι, έβαλα το βιβλίο στη θέση του και αποχώρησα.

Άρχισα, λοιπόν,  από την αρχή της δεκαετίας του '90 να δημιουργώ μια βιβλιοθήκη που συμπληρώνω έως σήμερα, αλλά με αργότερο ρυθμό από εκείνον με τον οποίο άρχισε να σχηματίζεται. 

Θα είμαι ευτυχισμένος αν μελετήσω τον όγκο των βιβλίων που έχω ξεφυλλίσει, διαβάσει αποσπασματικά ή χρησιμοποιήσει περιστασιακά ως βιβλιογραφία για πανεπιστημιακές εργασίες ή ως αναρτήσεις στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. 

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Αξιοπρέπεια και αποκλεισμός

Γνώρισα τον Γιώργο Τσιάκαλο σε ένα συνέδριο στο Ζάππειο το 2000 και τον ξαναείδα σε μια εκδήλωση στην ΕΣΗΕΑ λίγα χρόνια αργότερα, με θέμα την αποδοχή ή την απομόνωση των προσφύγων που ήρθαν πρόσφατα ή διαμένουν για χρόνια στην Ελλάδα, χωρίς να τους έχουν δοθεί ουσιαστικά πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως κοινωνική αξία συνδέεται με τη δημιουργία κοινωνικών αποκλεισμών;

Δυστυχώς, Ναι! Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δοκιμάζεται από την εφαρμογή κοινωνικών αποκλεισμών' χαρακτηρίζει τον βαθμό δημοκρατικής λειτουργίας των θεσμών ενός κράτους που δέχεται πρόσφυγες ή υψώνει τείχη για να τους εμποδίσει. Γιατί οι αξίες αποκτούν πραγματική υπόσταση όταν έχουν διαμορφωθεί ή διαμορφώνονται οι πολιτικές που θα τις υπηρετήσουν. Το βιβλίο ''Ανθρώπινη Αξιοπρέπεια και Κοινωνικός Αποκλεισμός'' λαμβάνοντας υπόψη την περιρρέουσα ατμόσφαιρα που επικρατεί στη χώρα ειδικότερα σε σχέση με την εκπαιδευτική πολιτική που ισχύει στην Ευρώπη, τα τελευταία χρόνια, προτείνει ιδέες και λύσεις, διαλέγεται και κατανοεί, την αντιδραστική σχέση αξιοπρέπειας και αποκλεισμού που είναι ανάγκη να πάψει να υφίσταται.

Γιώργος Τσιάκαλος, Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και κοινωνικός αποκλεισμός (Εκπαιδευτική πολιτική στην Ευρώπη), επιμ. Ελένη Σπανού, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα 1999, σ.σ. 390.

Γιώργος Χατζηαποστόλου 

Χυμός και χιούμορ

Το χιούμορ στην Αρχαία Ελλάδα
Οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν πολύ καλή αίσθηση του χιούμορ και αυτό φαίνεται σε όλη την Ελληνική Γραμματεία που διασώθηκε. Από το χιούμορ των αρχαίων Ελλήνων καταλαβαίνει κανείς αν γνωρίζει πόσο κοντά αισθάνονταν τη χαρά με τη λύπη, την ευτυχία με τη δυστυχία, τη ζωή με το θάνατο. Χωρίς να "απωθούν" τον θάνατο, χαίρονταν τη ζωή. Από το γεγονός ότι στην αρχαία Ελλάδα δημιουργήθηκαν συγχρόνως η τραγωδία και η κωμωδία, καταλαβαίνει κανείς και το χιούμορ των αρχαίων Ελλήνων. Επιγραμματικά το εκφράζει αυτό το ωραίο απόφθεγμα: "η τραγωδία και η κωμωδία γράφονται με τα ίδια γράμματα". Σε κανέναν άλλο πολιτισμό δεν υπήρχε η έννοια του "χιούμορ" (Εκ του χυμού, δηλαδή απόσταγμα ευφυΐας), παρά μόνο στα κείμενα των Αρχαίων Ελλήνων, απολαύστε λοιπόν το απόσταγμα της ευφυΐας των προγόνων μας.

Πηγές: https://issuu.com/arisstefanou/docs/13495562-______-____-_______-___-_______-_______-b
http://ellinonfilosofia.blogspot.gr/2011/03/blog-post_25.html

Θεωρίες συμβολικής διαντίδρασης > Έρβιν Γκόφμαν

Δραματουργική θεώρηση της συμβολικής διαντίδρασης

Στα τελευταία είκοσι χρόνια του εικοστού αιώνα εμφανίσθηκε μια ιδιαίτερη κατεύθυνση της συμβολικής διαντίδρασης, γνωστή με το όνομα δραματουργική θεώρηση. Το σημαντικότερο έργο στα πλαίσια αυτής της θεώρησης συντελέστηκε από τον Έρβιν Γκόφμαν (Timasheff, σ. 406).

Ο Γκόφμαν ξεκινάει από τη βασική παραδοχή της συμβολικής διαντίδρασης, ότι οι άνθρωποι βλέπουν τη ζωή μόνο έτσι όπως τους παρουσιάζεται μέσα από τα σύμβολα. Με αυτό τον τρόπο οι άνθρωποι ερμηνεύουν τις πράξεις τους και τις πράξεις των άλλων και προσδίδουν σημασία στις πράξεις αυτές. Ο κοινωνικός κόσμος δεν είναι οργανωμένος από μόνος του και η συμπεριφορά δεν έχει δικιά της εγγενή σημασία. Η σημασία μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς έγκειται στο νόημα που της αποδίδουν οι άνθρωποι, το οποίο διαμορφώνεται από πολιτιστικούς κανόνες και προσδοκίες. Από την άποψη αυτή ο Γκόφμαν μοιάζει με τον πρόδρομό του τον Μηντ, γιατί και οι δύο υποστηρίζουν πώς παρά την ύπαρξη κανόνων υπάρχουν περιθώρια ατομικής ερμηνείας.

Σύμφωνα με τον Γκόφμαν τα άτομα που συμμετέχουν σε μια κατάσταση όταν την ερμηνεύουν προσπαθούν να παρουσιάσουν την καλύτερη δυνατή εικόνα του εαυτού τους ή την εικόνα του εαυτού τους που θεωρούν πώς θα τους βοηθήσει περισσότερο στην επιτυχία του σκοπού τους. Τα άτομα, επομένως, προσπαθούν στην πραγματικότητα να «χειρισθούν» την εικόνα του εαυτού τους που δημιουργούν στους άλλους. Στην ανάλυση αυτή της διαχείρισης της εικόνας του εαυτού στις διαπροσωπικές διαντιδράσεις ο Γκόφμαν χρησιμοποιεί ένα θεατρικό μοντέλο, όχι απλώς σαν χρήσιμη μεταφορά, αλλά σαν θεωρητική μεθοδολογία κεντρικής σημασίας (Timasheff, σ. 407).

Εφαρμόζοντας το μοντέλο αυτό ο Γκόφμαν χρησιμοποιεί όρους όπως ηθοποιός, παράσταση, μέρος ή ρουτίνα, ακροατήριο, σκηνικό, παρασκήνιο, μάσκα, κείμενο και παρόμοια ορολογία παρμένη από το θέατρο. Η κοινωνική συμπεριφορά θεωρείται σε πολλές περιπτώσεις ανάλογη προς την θεατρική παράσταση στην οποία το κάθε άτομο προσπαθεί να μεταδώσει μια ορισμένη εικόνα του εαυτού του προς τους άλλους.

Το έργο του Γκόφμαν συγκεντρώνει την προσοχή του (όχι όμως αποκλειστικά, όπως φαίνεται και στο έργο του Άσυλα-1961) στις διαντιδράσεις που εκτυλίσσονται πρόσωπο με πρόσωπο στην καθημερινή ζωή. Σαν «στοιχεία» χρησιμοποιεί τις προσωπικές του παρατηρήσεις και εμπειρίες, τις παρατηρήσεις και εμπειρίες που αναφέρονται από άλλους και μια μεγάλη ποικιλία φιλολογικών πηγών, αντί να χρησιμοποιήσει ερωτηματολόγια ή στατιστικές αναλύσεις. Για να συλλέξει πληροφορίες π.χ. για το βιβλίο του Η παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή (1959) ο Γκόφμαν πήγε και έμεινε σε ένα μικρό νησί της Σκωτίας και για την έρευνά του για τα  Άσυλα δούλεψε για ένα χρόνο σαν βοηθός ψυχαγωγίας σε ένα ψυχιατρείο.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πώς το ευρύ και πολυδιαβασμένο έργο του Γκόφμαν είναι λαμπρό και οξυδερκές. Πολλοί όμως διαφωνούν μαζί του, γιατί το άτομο μοιάζει να μην έχει γνήσιο ή δικό του εαυτό, αλλά μια σειρά από μεταβαλλόμενους εαυτούς (μάσκες) που διαμορφώνονται έτσι ώστε να ταιριάζουν σε συγκεκριμένες καταστάσεις (Timasheff, σ. 408). Το έργο του κοινωνικού επιστήμονα που αποδέχεται αυτό το μοντέλο είναι ουσιαστικά να «ξεσκεπάσει» τα ψέματα που κρύβονται πίσω από το δημόσιο προσωπείο, και στο σημείο αυτό πρέπει να σημειωθεί μια ενδιαφέρουσα σύμπτωση ανάμεσα στις απόψεις του Γκόφμαν και στις απόψεις άλλων συγγραφέων φαινομενικά τόσο διαφορετικών,, όπως ο Μαρξ, ο Φρόυντ και ο Σάρτρ, δεδομένου ότι το βασικότερο ενδιαφέρον τους είναι το «ξεσκέπασμα» των κοινωνικών προσχημάτων. Αυτό που είναι κοινό σε όλους τους συγγραφείς είναι η δυσφήμιση των πράξεων του προσώπου ως εκδηλώσεων της βουλήσεως του εαυτού, ως έκφρασης της οντολογικής αυτονομίας του «αυτού».

Διαβάζοντας όμως τα έργα του Γκόφμαν είναι ολοφάνερο πώς κατέχεται από ένα ανθρωπιστικό ενδιαφέρον για τα αισθήματα των ανθρώπων. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα καθαρά στην ανάλυσή του «στίγματος» και των προσώπων που ζουν σε «κλειστά ιδρύματα», όπως είναι τα νοσοκομεία και οι φυλακές. Αν όμως δεν υπάρχει ένας σταθερός εαυτός αλλά μια βιτρίνα που αλλάζει με κάθε κατάσταση, τότε προβάλλει το ερώτημα: τι υπάρχει στο άτομο (στον εαυτό) που προκαλεί συναισθήματα συμπάθειας;  

Το κλειδί για την κατανόηση του παράδοξου αυτού στη σκέψη του Γκόφμαν βρίσκεται  ίσως στο περιορισμένο ενδιαφέρον που έχει για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου θεωρητικού συστήματος. Δεν ενδιαφέρεται για το πρόβλημα των σχέσεων ανάμεσα στον εαυτό ως εκτελεστή ρόλων σε διάφορες καταστάσεις και τον εαυτό ως διαρκέστερη μορφή οργάνωσης των πεποιθήσεων, στάσεων και αντιλήψεων του εγώ. Με το να χρησιμοποιεί ένα περιορισμένο θεωρητικό πλαίσιο, το έργο του Γκόφμαν έχει ουσιαστικά εμπειρικό χαρακτήρα. Ο Γκόφμαν ενδιαφέρεται πάνω απ’ όλα για την περιγραφή διαπροσωπικών διαντιδράσεων σε κανονικές συνθήκες (Timasheff, σ. 409). Αναλύει την προστασία και καταστροφή των αυτοπαραστάσεων και τη διατήρηση και κατάλυση των τελετουργιών που διευκολύνουν τη λειτουργία της κοινωνικής οργάνωσης. Πέρα από αυτό, τα θεωρητικά προβλήματα τον αφήνουν αδιάφορο.

Η παρατήρηση αυτή δεν πρέπει να θεωρηθεί πώς μειώνει το έργο του Γκόφμαν. Οι λαμπρές αναλύσεις που κάνει σε κοινότοπα γεγονότα αντιπροσωπεύουν μια πολύτιμη συμβολή στην κοινωνική ψυχολογία. Η θεωρητική όμως ένταξη των ευρημάτων του δεν έχει ακόμα συντελεστεί (Timasheff, σ. 410).

ΣΥΝΟΨΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

Κατά της άποψης του Γκόφμαν -όπως και κατά άλλοων εκφραστών της συμβολικής διαντίδρασης- διατυπώθηκε η κριτική ότι δεν αναγνώρισε όσο θα έπρεπε τη διάρκεια των κοινωνικών μορφών και τις πιέσεις και τη δυναμική που διαθέτουν τα ευρύτερα κοινωνικά συστήματα. Εκφράστηκαν και μεθοδολογικές διαφωνίες, καθώς ορισμένοι κοινωνιολόγοι της θετικιστικής τάσης πιστεύουν ότι η συμμετοχική παρατήρηση των οπαδών της συμβολικής διαντίδρασης και οι προσωπικές παρατηρήσεις και φιλολογικές αναφορές του Γκόφμαν στερούνται επιστημονικής αυστηρότητας και ακρίβειας (Timasheff, σ. 410-411).  

Bιβλιογραφία:

Craib, I. (1998), Σύγχρονη Κοινωνική Θεωρία: Από τον Πάρσονς στον Χάμπερμας, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 166-169. 

Timasheff, N. Thedorson, G. (1977), Ιστορία Κοινωνιολογικών Θεωριών, Αθήνα, Gutenberg, σ. 406-411.

(Σημειώσεις, Γ. Χατζηαποστόλου)

Οι Άγιοι και οι Ακρίτες....

 Κίναρος (από ψηλά)

 Η μοναδική κάτοικος

Το εκκλησάκι του Αη-Γιώργη

Που κατοικείτε; Όχι δεν θέλω να μου πείτε πόλη, συνοικία, διεύθυνση, αριθμό, αλλά νησί!

Δε μιλάτε; Μένετε στην Αθήνα, έε; Καλά, μη στενοχωριέστε κι εγώ εκεί μένω τα τελευταία 58 χρόνια. Έλειψα μόνο τα δύο χρόνια της στρατιωτικής θητείας που τα υπηρέτησα στη Λέσβο και συγκεκριμένα στη Μόρια που έγινε τόσο της μόδας τα τελευταία χρόνια.

Τι είναι η πατρίδα μας;

Πατρίδα μας είναι η πόλη μας, το χωριό μας, άντε και η εξοχή που θα πάμε (όσοι πάμε) το καλοκαίρι. - Ναι, αλλά πολύ γενικό ακούγεται! Ας το εξειδικεύσουμε, λοιπόν: πατρίδα μας, πραγματικά, είναι οι συνεργάτες μας στη δουλειά, η οικογένειά μας και τελικά, ο εαυτός μας.

Να λοιπόν που έχουμε ένα, τουλάχιστον κοινό σημείο με τους ερημίτες. 

Κίναιρος, λοιπόν (δυτικά Δωδεκάνησα, έκταση: 4.500 στρέμματα, κάτοικοι: 1 - μία κυρία).

Δε θα επιμείνω περισσότερο. Όποιος θέλει μπορεί να βρει εύκολα και άλλα στοιχεία. Μόνο μια ερώτηση θα κάνω: Εσείς θα μένατε σε ένα ερημονήσι, μόνοι σας;

- Είσαι τρελός;

- Όχι!

- Μα πως σου ήρθε;

- Τι είναι αυτά που λες;

- Πλάκα μας κάνεις;

- Άσε ρε φίλε την τρέλα σου!

- Και για να έχουμε καλό ερώτημα: Εσύ (σ' εμένα απευθύνεται), θα πήγαινες;

Δεν ξέρω, φίλε. Το μόνο που μπορώ να σου πω είναι πως δεν με σοκάρει το ερώτημα.

Σε κάλυψα;

- Χμμμ! Υποκριτικό μου φαίνεται, αλλά για να μην συνεχίσεις αυτή την κουβέντα που δεν ξέρω που μπορεί να καταλήξει, ας πούμε ότι το δέχομαι...

Οι Άγιοι και οι Ακρίτες να φυλάνε τα νησάκια μας!

 Γιώργος Χατζηαποστόλου

Διαβάζουμε τώρα ' και τρέχουμε

Διαβάζουμε τώρα'  διαβάζουμε
&
Τρέχουμε τώρα' τρέχουμε...

Κάνοντας έναν απολογισμό για την αναγνωστική μου απόδοση τη χρονιά που πέρασε, βλέπω πως διάβασα 74 βιβλία (με άριστα το 100). Βρίσκομαι, δηλαδή, περίπου στο τριπλάσιο από τον μέσο όρο των 25 βιβλίων που διάβασα τα τέσσερα προηγούμενα χρόνια και έκανα ορισμένες ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις: δεν φοβάμαι να πιάσω τα μεγάλα βιβλία, μπορώ να διαβάζω για περισσότερες από τρεις ώρες / ημέρα, (μέχρι 100 σελίδες κάθε φορά), αποστασιοποιήθηκα αρκετά -μετά την τηλεόραση- και από τον υπολογιστή (κομπιούτερ)' με το κινητό δεν έχω εξάρτηση γιατί είναι παλιό και το κυριότερο, όλο και μειώνεται η απόστασή μου από τον κόσμο' όχι τον καθημερινό, αλλά τον κόσμο των καλλιεργημένων ανθρώπων.

Έτσι, ελπίζω, κάποια στιγμή να έρθει η ημέρα που δεν θα μου προτείνουν βιβλία όπως: "Πως να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει" του Πιέρ Μπαγιάρ ή τα 30 βιβλία που επιλέγει ο Νίκος Δήμου για να θεωρεί έναν άνθρωπο καλλιεργημένο.

Να σημειώσω πως ο τίτλος του Μπαγιάρ δεν είναι τελικά πρωτότυπος, όπως μου φάνηκε αρχικά, αλλά μάλλον είναι δανεισμένο από τον Πλάτωνα που αναφέρει κάτι σχετικό σε ένα σημείο στην "Πολιτεία". Ο Νίκος Δήμου είναι τόσο χαριτωμένος άνθρωπος, μέσα στις ιδιομορφίες του, που δέχομαι σχεδόν όλα όσα πει. Λυπήθηκα που τον άκουσα να παραπονιέται -με αξιοπρέπεια βέβαια- πως στην Ελλάδα όταν δεν έχεις πτυχίο (διδακτορικό, εννοούσε) δεν μπορείς να δουλέψεις ως καθηγητής. Άλλωστε, είναι γνωστό, όπως έλεγε ο τολμηρός Μάνος Χατζηδάκης που δεν μασούσε τα λόγια του, πως: "Στην Ελλάδα για να προχωρήσεις πρέπει να είσαι ή πούστης ή κομμουνιστής και εγώ δεν είμαι κομμουνιστής". Ο Νίκος Δήμου, επειδή τυχαίνει να έχουμε μια κοινή γνωστή, γνωρίζω από πρώτο χέρι πως δεν είναι ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Άσχετα, αν πολλοί που δεν ήσαν το πρώτο, χρησιμοποίησαν την επιρροή του Κόμματος στον ακαδημαϊκό ή καλλιτεχνικό χώρο για να ανελιχθούν και κάποια -κατάλληλη ή απρόσμενη για τους ίδιους- στιγμή, "διαφώνησαν" ή υποχρεώθηκαν από τον μονολιθικό χαρακτήρα του Κόμματος και τελικά "αποχώρησαν".

Σε κάθε περίπτωση, τα βιβλία που προτείνω για διάβασμα κατά τη νέα χρονιά σε όποιον ενδιαφέρεται είναι, κατά κατηγορία, τα ακόλουθα:   

Ιστορία

1. Περικλής Κοροβέσης, Ανθρωποφύλακες, Εκδ. Βέργος 1974, σ.σ. 109.

Πολιτική

1. Γιώργος Λιάνης, Ανδρέας Παπανδρέου - Ο τελευταίος αρχηγός, Εκδ. Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνης 1997, σ.σ. 497.

2. Ευρωπαϊκή Προοδευτική Σκέψη, Ούλοφ Πάλμε - Το Σουηδικό Μοντέλο, Πρόλ.- Επιμ. Βάσος Π. Μαθιόπουλος, Εκδ. Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη 1998, σ.σ. 193.

3. Γιώργος Α. Βερνίκος, Όταν θέλαμε να αλλάξουμε την Ελλάδα, Καστανιώτης 2003, σ.σ. 486.

Γλώσσα

1. Α. Π. Δελμούζος, Δημοτικισμός και Παιδεία, Εκδ. Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων 1971, σ.σ. 141.

Φιλοσοφία

1. Πλάτων, Σοφιστής, μτφρ. Δημήτρης Γληνός, Εκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος (χ.χ.), σ.σ. 356.

2. Πλάτων, Πολιτεία, μτφρ. Ι. Γρυπάρης, μεταγλώττιση Γ. Χατζηαποστόλου, Εκδ. Αθήναι (χ.χ.), - [Εκδ. Γ. Φέξη 1911], σ.σ. 400.

3. Πλάτων, Συμπόσιον, μτφρ. από τον ιστότοπο: http://www.mikrosapoplous.gr/texts1.htm , μεταγλώττιση Γ. Χατζηαποστόλου,  Τελευταία ενημέρωση: 22-03-2007.

4. Θεοδόσιος Πελεγρίνης, Οι πέντε εποχές της φιλοσοφίας, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα 1998, σ.σ. 448.

5. Πλάτων, Συμπόσιο, μτφρ. Γιάννης Κουχτσόγλου, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων (χ.χ.),

6. Πλάτων, Απολογία Σωκράτους, μτφρ. Γιάννης Κουχτσόγλου, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων (χ.χ.)

7. Πλάτων, Κρίτων, μτφρ. Γιάννης Κουχτσόγλου, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων (χ.χ.)

8. Πλάτων, Ευθύφρων, μτφρ. Γιάννης Κουχτσόγλου, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων (χ.χ.)

9. Πλάτων, Φαίδων, μτφρ. Γιάννης Κουχτσόγλου, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων (χ.χ.)

Θρησκεία

1 .Γκρεγκ Μπράντεν, Πίτερ Ράσελ, Ν. Πίντσμπεκ, Τ.Μέτσι κ.ά., Το μυστήριο του 2012, Εκδ. Κέδρος 2009, σ.σ. 458.

2. Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως, Το γνώθι σαυτόν (Κείμενα αυτογνωσίας), Εκδ. Άθως 2017, σ.σ. 470.

3. Μάρθα Πατλάκουτζα,  Άγιος Παΐσιος Ο Αγιορείτης (βιογραφία, θαύματα, προφητείες), Εκδ. Έξη 2016, σ.σ. 434.

Κοινωνία

1. Μαίρη & Φώφη Γεννηματά, Γιώργος Γεννηματάς (Κείμενα από το αρχείο του), Εκδ. Νέα Σύνορα - Α.Α. Λιβάνης 1995, σ.σ. 280.

Επιστήμες

1. Οδυσσέας Βουδούρης, Ημερολόγιο μιας διαδρομής, Εκδ. Τα Επίκαιρα 2012, σ.σ. 360.

Ψυχολογία

1. Daniel Goleman, Η συναισθηματική νοημοσύνη (Γιατί το EQ είναι πιο σημαντικό από το IQ), μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Ελληνικά Γράμματα 1998, σ.σ. 462.

Τέχνες 

1. Βασίλης Ραφαηλίδης, Το βλέμμα του ποιητή (6 κείμενα για την ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου το βλέμμα του Οδυσσέα), Εκδ. Αιγόκερως 1996, σ.σ. 60.

2. Γρ. Στεφάνου, Αι Εταίραι κατά την Ελληνικήν Αρχαιότητα, Εκδ. Δημιουργία 1994, σ.σ. 304.

3. Τζένη Καρέζη, Τετράδια ζωής, Εκδ. Καστανιώτης 1993. σ.σ. 147.

4. Ντ. Ηλιόπουλος, Αυτοβιογραφία (Ένας Ηλιόπουλος Ονόματι Ντίνος), Εκδ. Άγκυρα 1999, σ.σ. 271.

5. Γκέλλυ Μαυροπούλου, Όσα δεν είπαμε τότε..., Εκδ. Κ. & Π. Σμπίίας ΑΕΒΕ (χ.χ.), σ.σ. 285.

6. Αλέκος Σακελλάριος, Λες και ήταν χθες, Εκδ. Σμυρνιωτάκης (χ.χ.), σ.σ. 544.

7. Γιώργος Σεβαστίκογλου, Πράξις, Εκδ. Καστανιώτης 1992, σ.σ. 148.

8. Λάκης Η. Κουρετζής, Θέατρο και Υφαντική (Με αφορμή τον 'Πολιτικό' του Πλάτωνα), Εκδ . Ταξιδευτής 2013, σ.σ. 328.

9. Θανάσης Λάλας, Γιώργος Νταλάρας: ...και το καλοκαίρι κρυώνω!, Εκδ. Αρμός 2018, σ.σ. 416.

10. Μελίνα Μερκούρη, Γεννήθηκα Ελληνίδα, Εκδ. Ζάρβανος 1983, σ.σ. 417.

11. Φρίντα Μπιούμπι, Μελίνα, Εκδ. Τερζο - Βooks 1996, σ.σ. 534.

12. Βάλτερ Πούχνερ, Ποίηση και μύθος στα θεατρικά έργα του Βασίλη Ζιώγα, επιμ. Σοφία Δανιά, Εκδ. Πολύτροπον 2004, σ.σ. 415.

Ελληνική Λογοτεχνία

1. Ελισάβετ Μουτζάν - Μαρτινέγκου, Αυτοβιογραφία, Εισαγ. Σημ.: Α. Πορφύρης, Εκδ. Κείμενα 1983, σ.σ. 125.

2. Γιάννης Κακουλίδης, Ελληνικός θάνατος, Εκδ. Περίπλους 1996, σ.σ. 143.

3. Πηνελόπη Σ. Δέλτα, Παραμύθι χωρίς όνομα, Βιβλιοπωλείο της Εστίας 1982, σ.σ. 213.

4. Ντίνος Δημόπουλος, Τα δελφινάκια του Αμβρακικού, Εκδ. Καστανιώτης 1988, σ.σ. 213.

5. Σοφία Μαντουβάλου, Χαρέμι ανδρών, Εκδ. Καστανιώτης 2011, σ.σ. 223.

6. Ντάριο Φο, Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού και μερικών άλλων ανατρεπτικών (φωτοαντίγραφο), μτφρ. Βασίλης Τομανάς, Εκδ. Κατσάνος 1987, σ.σ. 105.

7. Φωτεινή Τσαλίκογλου, Εγώ, η Μάρθα Φρόυντ, Εκδ. Καστανιώτης 2001, σ.σ. 247.

8. Albin Lesky, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, Εκδ. Αδελφοί Κυριακίδη 2008,  σ.σ. 1256.

9. Κώστας Μουρσελάς, Παλιώνουν οι άνθρωποι, Εκδ. Τόπος 2007, σ.σ. 62.

10. Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση - Τόμος 1 (1950-1966), Εκδ. Κέδρος 2009, σ.σ. 472.

11. Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση - Τόμος 2 (1972-1977), Εκδ. Κέδρος 2005, σ.σ. 384.

12. Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση - Τόμος 3 (1979-1990), Εκδ. Κέδρος 2005, σ.σ. 574.

13. Νικηφόρος Βρεττάκος, Τα ποιήματα - Τόμος πρώτος, Εκδ. Θεμέλιο 1999, σ.σ. 384.

14. Νικηφόρος Βρεττάκος, Τα ποιήματα - Τόμος δεύτερος, Εκδ. Θεμέλιο 1999, σ.σ. 494.

15. Νικηφόρος Βρεττάκος, Τα ποιήματα - Τόμος τρίτος, Εκδ. Θεμέλιο 1991, σ.σ. 432.

16.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος Α΄ - 1930 - 1942, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 525.

17.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος Β΄ - 1941 - 1958, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 477.

18.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος Γ΄ - 1939 - 1960, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 526.

19.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος Δ΄ - 1938 - 1971, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 495.

20.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος Ε΄ - 1945 - 1969, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 463.

21.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος ΣΤ΄ - 1956 - 1972, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 336.

22.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα, Τόμος Ζ΄ - 1970 - 1977, Εκδ. Κέδρος 1978, σ.σ. 406.

23.  Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα,  Γραφή τυφλού, Εκδ. Κέδρος 1979, σ.σ. 134.

24.  Γιάννης Κουβαράς, Της μη συμμορφώσεως άγιοι (Εμπειρίκος, Γκόρπας, Καρυωτάκης), Εκδ. Γαβριηλίδης 2012, σ.σ. 248.

Ξένη  Λογοτεχνία

1. Francois Villon, Μπαλλάντες και Άλλα Ποιήματα, επιμ. μτφρ. Σπύρος Σκιαδαρέσης, Εκδ. Γαβριηλίδης 1999, σ.σ. 224.

2. Τρουβαδούροι, Προβηγγιανοί τραγουδιστές του Μεσαίωνα, επιμ. μτφρ.  Σπύρος Σκιαδαρέσης, Εκδ. Γαβριηλίδης 1999, σ.σ. 119.

3. Ντάντε Αλλιγκιέρι, Θεία Κωμωδία (Κόλαση - Καθαρτήριο - Παράδεισος), μτφρ.  Νίκος Καζαντζάκης, Εκδ. Ελένης Καζαντζάκη 1965, σ.σ. 503 (+ σ.σ. 90, σχόλια).

4. Μ. Θερβάντες, Ο Δον Κιχώτης Τόμος Α΄, μτφρ. Κ. Καρθαίος, Εκδ. Βιβλιοπωλείο της Εστίας 1979, σ.σ. 574.

5. Μ. Θερβάντες, Ο Δον Κιχώτης Τόμος Β΄, μτφρ. Κ. Καρθαίος, Ιουλία Ιατρίδου, Εκδ. Βιβλιοπωλείο της Εστίας (χ.χ.), σ.σ. 616.

6. Bertolt Brecht, Τρόμος και αθλιότητα του τρίτου ράιχ, μτφρ. Αγγέλα Βερυκοκάκη, Εκδ. Κάλβος 1970, σ.σ. 145.(το ξαναδιάβασα)

7. Αντονέν Αρτώ, Η μεγάλη ημέρα και η μεγάλη νύχτα, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, Εκδ. Αιγόκερως 1981-1987, σ.σ. 90.(το ξαναδιάβασα)

8. Αντονέν Αρτώ, Για να τελειώνουμε με την υπόθεση του Θεού, μτφρ. Λυδία Κουβάτσου, Εκδ. Αιγόκερως 1989, σ.σ. 62.(το ξαναδιάβασα)

9. Αντονέν Αρτώ, Ταξίδι στη χώρα των Ταραχουμάρα, μτφρ. Λυδία Κουβάτσου, Εκδ. Αιγόκερως 1989, σ.σ. 79.(το ξαναδιάβασα)

10. Joanna Moraitis, Pathways of Joy (An anthology of poems), Ed. Joanna M. 2013, p.p. 62.  
11. Joanna Moraitis, Imperfection perfect (An anthology of poems), Ed. Joanna M. 2014, p.p. 73.

12. Gunther Jakobs - Julia Fuchshuber, Χαμογέλα, όλα πάνε καλά, απόδ. Μαρία Αγγελίδου, Εκδ. Αερόστατο 2009, σ.σ. 50.

13. Rainer Maria Rilke, Γράμματα σ' ένα νέο ποιητή, μτφρ. Μάριος Πλωρίτης, Εκδ. Ίκαρος 1983, σ.σ. 111.

14. Rainer Maria Rilke, Γράμματα σε μια νέα γυναίκα, μτφρ. Μαρία Μπούκουρα, Εκδ. Διάττων 1985, σ.σ. 79.

15. Κάρολος Μπωντλαίρ, Τα άνθη του κακού, μτφρ. Γιώργης Σημηριώτης, Εκδ. Χρυσή Δάφνη 1918, σ.σ. 167.

16. Τόμας Μαν, Δόκτωρ Φάουστους (Ο βίος του Γερμανού συνθέτη Άντριαν Λεβέρκυν ...), μτφρ. Άρης Δικταίος, Εκδ. Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος 1973, σ.σ. 588.

17. Φραντς Κάφκα, Γράμμα στον πατέρα - Στοχασμοί, μτφρ. Όλγα Βότση, Εκδ. Αθήναι 1971, σ.σ. 122.

18. Ζαν Πωλ Σαρτρ, Οι λέξεις - Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, μτφρ. Κώστας Σταματίου, Εκδ. Ι. Δ. Αρσενίδης 1965, σ.σ. 384.(το ξαναδιάβασα)

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Γίνεσαι ότι πιστέψεις!

Αν έχει δικαίωμα να ονειρεύεται ένας άνθρωπος, που ζει στα πρώτα χρόνια του δέκατου έβδομου αιώνα, να πιστέψει πως μπορεί να αλλάξει ζωή -πλησιάζοντας τα 50 του χρόνια- τότε όλα είναι δυνατά.

Ο λόγος για έναν μεσήλικα κτηματία (πολύ ηλικιωμένο για την εποχή του) αυτόν που ονόμασε τον εαυτό του Δον Κιχώτη, πήρε ένα πρώην ψωράλογο που το ονόμασε "πρώτο" απ' όλα τα άλογα (τον Ροσινάντε) και έναν αγράμματο και συμφεροντολόγο γείτονα που τον ανέδειξε σε ιπποκόμο του (τον Σάντσο Πάντσα) και αποφάσισε να αναβιώσει τον θεσμό του πλανόδιου ιππότη. Ο ρόλος ενός τέτοιου ιππότη είναι να υπερασπίζεται με το σπαθί και την παλικαριά του: τους αδύναμους είτε φτωχοί είναι αυτοί είτε πλούσιοι, τις ανυπεράσπιστες πριγκιποπούλες που τις οδηγούν στην αιχμαλωσία βάναυσοι δυνάστες, και γενικά να διορθώνει κάθε αδικία που -κατά τη γνώμη του-  συμβαίνει στην κοινωνία.

Λειτουργώντας στην πράξη έξω από τους γενικούς νόμους, υπακούει μόνο σε έναν κώδικα κανόνων τιμής της ιπποσύνης.

Και πως αποφάσισε να γίνει πλανόδιος ιππότης; Το "κακό" ξεκίνησε και συνεχίστηκε αγοράζοντας και διαβάζοντας μετά μανίας, νύχτα και ημέρα, όσα ιπποτικά βιβλία μπόρεσε να συγκεντρώσει, πουλώντας ακόμα και κτήματά του.Και γιατί πλανόδιος ιππότης και όχι κάποια άλλη μορφή σωτήρα που θέλει να σώσει τον κόσμο, αλλάζοντας τη μορφή των σχέσεων που έχουν μεταξύ τους οι άνθρωποι;

Γιατί έχει ανάγκη να επαναβεβαιώσει τον εαυτό του, που τον αισθάνεται να γερνάει, πως είναι ακόμα νέος και ο ρόλος του Πλανόδιου Ιππότη είναι αβανταδόρικος και σε σχέση με την σύνδεσή του με το άλλο φύλο, καθώς κάθε ιππότης έχει μια γυναικεία φιγούρα - μούσα, στο όνομα της οποίας κάνει μια σειρά κατορθώματα ώστε να τον θαυμάσει και να του δοθεί. 

Ταυτόχρονα, η υστεροφημία του, λόγω των ηρωικών του κατορθωμάτων, είναι εξασφαλισμένη, επομένως η ζωή του -μέσα από τη μνήμη των ζωντανών- επεκτείνεται στον άπαντα αιώνα.

Προκαλεί διαρκώς τον θάνατο για να ακυρώσει ή να μεταθέσει στο μέλλον την έλευσή του και βιώνει τη ζωή στο μέγιστο δυνατό βαθμό μέσα από τον πόνο των τραυμάτων που του προκαλούν οι διαρκείς τραυματισμοί των απρόκλητων μαχών τις οποίες ο ίδιος σκαρώνει για να γίνει γνωστό το όνομά του.

Με άλλα λόγια η φαντασιακή ιδεοληψία (αδόκιμος όρος;) χρησιμοποιείται ως προσπάθεια υπέρβασης μιας μανιώδους κατάθλιψης. Μα το εντυπωσιακό είναι πως ο αναγνώστης δεν βαριέται, δεν αποστασιοποιείται από τον δύσμοιρο Ιππότη της Ελεεινής Μορφής όπως δεν αποφεύγει να αυτοαποκαλείται ο ίδιος ο Δον Κιχώτης, αλλά μετονομάζεται σε Ιππότη των Λιονταριών, μετά το επισόδιο με το λιοντάρι που προτίμησε να μη βγει από το ανοιχτό κλουβί του. 

Γιατί; Έχουμε τόσο μεγάλη ανάγκη από ήρωες, ανθρώπους ειλικρινείς, έτοιμους να θυσιαστούν για λογαριασμό μας, που πιστεύουν σε ιδανικά, έστω κι αν είναι ανεφάρμοστα, ανεδαφικά έως και παράλογα;.Φαίνεται πως Ναι, αλλιώς θα είχαμε εγκαταλείψει την ανάγνωση των βιβλίων ήδη από την πρώτη σελίδα.

Αυτός ο πρωτόγονος, παιδαριώδης αναρχισμός του Δον Κιχώτη, η φάση της προ-εφηβείας στην οποία δείχνει να είναι προσκολλημένος μας θυμίζει τη χαμένη ή κοιμισμένη παιδικότητά μας, που ξυπνάει και αναπολεί τον χαμένο παράδεισο της μικρής μας ηλικίας, τότε που το παιχνίδι κάλυπτε τις περισσότερες ώρες της καθημερινής μας ζωής και η ανεμελιά ήταν κίνητρο δράσης και αντίδρασης, στο πεδίο μιας αληθινά βιωμένης πραγματικότητας.

Στην εποχή όπου έζησε και στη φαντασιακή σφαίρα όπου έδρασε ο Δον Κιχώτης, πρωταρχικά δεν ήθελε να είναι ότι δήλωνε, αλλά να αναγνωρίζουν οι άλλοι ότι δήλωνε πως ήταν, δηλαδή Ιππότης ' μόνο που δεν τους επέτρεπε να εκφράσουν ελεύθερα την αναγνώρισή τους προς το άτομό του, αλλά επεδίωκε να τους αναγκάσει με τα κατορθώματά του να τον αναγνωρίσουν υποχρεωτικά!

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Μ. Θερβάντες, Ο Δον Κιχώτης Τόμος Α΄, μτφρ. Κ. Καρθαίος, Εκδ. Βιβλιοπωλείο της Εστίας 1979, σ.σ. 574.

Μ. Θερβάντες, Ο Δον Κιχώτης Τόμος Β΄, μτφρ. Κ. Καρθαίος, Ιουλία Ιατρίδου, Εκδ. Βιβλιοπωλείο της Εστίας (χ.χ.), σ.σ. 616.

Κωμωδία ή Θεία Κωμωδία

"Δυο άνθρωποι - δύο κόσμοι -δύο εποχές
"Κωμωδία" ή "Θεία Κωμωδία"
Γ. Ε. Αντωνιάδης & Ν.Καζαντζάκης

1. Θεία Κωμωδία του Δάντη
Μετάφραση: Γεώργιος Εμμ. Αντωνιάδης (1833-1895)
Εκ του τυπογραφείου Κ. Αντωνιάδου εν Αθήναις
Σελίδες: 532
Έτος έκδοσης: 1881

Ο Αντωνιάδης -κατά τη γνώμη μου- είναι ειλικρινής και ευχάριστος -παρά την ξεπερασμένη στις μέρες μας, γλώσσα της εποχής. Δεν επιχειρεί να εντυπωσιάσει και να καταπλήξει τον αναγνώστη με τις αριστοτεχνικές μεταφραστικές του δεξιότητες, όπως ο Καζαντζάκης.Προτείνω για όποιον δεν έχει διαβάσει το έργο του Δάντη, αυτή η μεταφραστική εργασία να διαβαστεί πριν από την απόδοση του Καζαντζάκη, ως πιο ομαλή εισαγωγή στο κλίμα και την ατμόσφαιρα του έργου. Δεν έχω διαβάσει τις σύγχρονες μεταφράσεις στα ελληνικά της Θείας Κωμωδίας και ασφαλώς θα είναι σε σχέση με τη γλώσσα και το ύφος, πιο κοντά στη σύγχρονη πραγματικότητα.

Διαθέσιμο στον τόπο:
https://www.openbook.gr/theia-kwmwdia/

2. Η Θεία Κωμωδία του Δάντη

Στην έκδοσή αυτή της Ελένης Καζαντζάκη περιλαμβάνονται: Εισαγωγή με βιογραφικά στοιχεία για τον Δάντη και ανάλυση του έργου (με εξωτερικό και εσωτερικό διάγραμμα), τα τρία μέρη τού έργου: Κόλαση, Καθαρτήριο, Παράδεισος, καθώς επίσης, Σχόλια και Λεξιλόγιο, από τον Νίκο Καζαντζάκη.

Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα -παρά τις άγνωστες λέξεις, που, πάντως, ερμηνεύονται στο λεξιλόγιο- αρκεί ο αναγνώστης να προσέλθει στο διάβασμα με ανοιχτό μυαλό αλλά και χαλαρή διάθεση. Πρέπει να περιμένει μια διαρκή γλωσσοπλαστική διάθεση του συγγραφέα. Καλό θα ήταν και να έχει συμβιβαστεί με την αντιφατική ψυχοσύνθεση του κρητικού όπου συνυπάρχουν: ευγένεια και τραχύτητα, πίστη και δεισιδαιμονία, όραμα και πραγματικότητα.

Ο Καζαντζάκης σε αυτό το δύσκολο μεταφραστικό έργο, φαίνεται να αξιοποιεί τον μεγάλο συγγραφέα ως αφορμή για να αναμετρηθεί με τον ίδιο τον εαυτό του περισσότερο, παρά με το κείμενο.

(Ακολουθούν αποσπάσματα από το Εξωτερικό και Εσωτερικό Διάγραμμα στην Εισαγωγή του Καζαντζάκη και ένθετα, κάποια δικά μου σχόλια).

Αν είστε ακόμα μαζί μου, χαίρομαι ' αν όχι, καταλαβαίνω' μεγάλη ανάρτηση!

1. ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ

Η ιδέα ενός φανταστικού ταξιδιού στον Άδη και στον Παράδεισο δεν είναι πρωτότυπη. Όχι μονάχα στην αρχαιότητα ο Όμηρος και ο Βιργίλιος κατέβασαν τους ήρωές τους, τον Οδυσσέα και τον Αινεία, στα βασίλεια των ίσκιων, παρά και στον Μεσαίωνα, στην εποχή του Δάντη, συχνοί ήταν οι οραματισμοί αυτοί που φανατικοί χριστιανοί -άγιοι, ασκητές, εκκλησιαστικοί πατέρες, ιεροκήρυκες- χρησιμοποιούσαν για να τρομάξουν οι πιστοί από τα μαρτύρια της Κόλασης και να λαχταρήσουν τον Παράδεισο. [....]

Η «Θεία Κωμωδία» είναι, όπως το θέλει ο δημιουργός της, πριν απ' όλα ένα αληθινό ταξίδι, που ο ποιητής έκαμε με το κορμί του ολάκερο, στην Κόλαση, στο Καθαρτήρι και στον Παράδεισο. Μας δίνουνται με μαθηματική ακρίβεια όλες οι λεπτομέρειες ενός πραγματικού ταξιδιού : ώρες, τοποθεσίες, μετατόπισες, δρομολόγια. Τόσο που παρασύρεται κάποτε ο αναγνώστης και ξεχνάει πως παρακολουθεί ένα φανταστικό όραμα. (σ. ις΄)

Στη διαδρομή του ο Δάντης δεν είναι μόνος του ' μέσα από την Κόλαση, έχει οδηγό τον ποιητή Βιργίλιο και μέσα από το Καθαρτήριο την Βεατρίκη, οπότε θα ανεβεί και τους εννιά ουρανούς και θα φτάσει ως τον Θρόνο του Θεού.

Α΄ Κόλαση

Το ταξίδι αρχίζει κατά την πιθανότερη εκδοχή, τη Μεγάλη Παρασκευή του 1300, στις 8 του Απρίλη. Βυθίζονται οι δυό ποιητές μέσα στη Γης και φτάνουν στον Άδη. Ο Άδης έχει σχήμα αναποδογυρισμένου κώνου ' το πλατύ του στόμιο βρίσκεται στο βόρειο ημισφαίριο, κάτω από την Ιερουσαλήμ ... και η κορυφή του κώνου στο κέντρο της Γης, όπου βρίσκεται ο Εωσφόρος [....] που με τα τρία του στόματα και τα έξι χέρια τυραννάει τον Βρούτο, τον Κάσσιο και τον Ιούδα.

Οι κύκλοι του Άδη είναι εννιά. Σε κάθε κύκλο κολάζονται και ορισμένες αμαρτίες ' οι πιο βαριές όλο και ...βαθύτερα.

Εδώ τελειώνει το ταξίδι τους στον Άδη. Από υπόγειο σκοτεινό μονοπάτι Ο Βιργίλιος και ο Δάντης ξεπροβαίνουν στην επιφάνεια της Γης, στο άλλο ημισφαίριο, στο νότιο, ακριβώς στους αντίποδες του σημείου απ' όπου ξεκίνησαν.(σ.σ. ιη΄- κ΄)

Β΄ Καθαρτήρι[ο]

Το Καθαρτήρι[ο] είναι το υψηλότερο βουνό της Γης, η μόνη στεριά που βρίσκεται στο νότιο ημισφαίριο. Το σχήμα του είναι κωνικό. Διαιρείται σε εφτά κύκλους ' σε κάθε κύκλο οι αγνιζόμενοι μετανιώνουν για ορισμένο αμάρτημα.

Ο Δάντης ταξινομώντας εδώ τα αμαρτήματα, ακολουθεί τον Πλάτωνα: όλα τα κακά είναι αποτελέσματα παραστρατημένης αγάπης. Η παραστρατημένη αγάπη μπορεί νά 'ναι τριών λογιών:

Α' Αγάπη σε ανάξιο πράμα, Β' Αγάπη χλιαρή και Γ΄ Αγάπη υπερβολική.

....στην κορυφή του βουνού, βρίσκεται η Εδέμ, ο Επίγειος Παράδεισος, όπου ο Θεός είχε τοποθετήσει τον Αδάμ και την Εύα. (σ.σ. κ΄- κα΄)

Γ΄ Παράδεισος

Στον Παράδεισο -κατά τη γνώμη μου- ο Δάντης ξετυλίγει τις θεολογικές του απόψεις και τις προσωπικές του πεποιθήσεις. Αποκαλύπτει την προαιώνια προσδοκία του πιστού χριστιανού να δει με τα ίδια του τα μάτια -πράγμα αδύνατο- την "εικόνα" του Θεού δηλαδή να γνωρίσει προσωπικά τον δημιουργό του. Τις εφιαλτικές εικόνες της κόλασης και τις προσμονές του καθαρτήριου διαδέχονται εικόνες απόλυτης ηρεμίας, γαλήνης και ομορφιάς που ανταμείβουν τον αναγνώστη για τη συνεχή προσπάθειά του να παρακολουθήσει ένα έργο άφατης ομορφιάς, τολμηρής φαντασίας αλλά και να θαυμάσει τη συγκρότηση της προσωπικότητας ενός μεγάλου συγγραφέα και ενός εξαιρετικά ισορροπημένου ανθρώπου.

2. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ
Σημειώνει ο Νίκος Καζαντζάκης για το έργο του Δάντη:

«[...] Όλη η Θεία Κωμωδία είναι δάσος από σύμβολα. Στο έργο αυτό έχει συμπυκνωθεί ολόκληρη η σοφία τού Μεσαίωνα.

Κι όχι μονάχα η σοφία. Παρά κι όλα τα πάθη τού Μεσαίωνα. Η απληστία που είχαν τότε οι άνθρωποι να ζήσουν, ν’ αγαπήσουν, να μισήσουν, ν’ αποχτήσουν δύναμη• και συνάμα, ο μεσαιωνικός τρόμος για την Κόλαση, για το Θεό που τα βλέπει όλα, και τίποτα δε συγχωράει, και δεν ανέχεται ανταρσία. Οι άγγελοι, οι δαίμονες, δεν ήταν αφηρημένες ιδέες παρά όντα πιο πραγματικά από τους ανθρώπους κι από τα ζώα. Η Γης τούτη, η τόσο ελκυστική, ήταν παγίδα• κι αλίμονο σε όποιον γοητεύονταν από τα δολώματα. Κι όμως οι άνθρωποι αυτοί τού Μεσαίωνα κυκλοφορούσαν μέσα στην παγίδα τούτη γιομάτοι αίμα κοχλαστό, πεινούσαν κι έτρωγαν, διψούσαν κι έπιναν, αγαπούσαν, σκότωναν, με ένταση που η σημερινή άπιστη ανθρωπότητα δεν μπορεί πια να νιώσει.

Ένας τέτοιος άνθρωπος, με τέτοιο αίμα, ήταν κι ο Δάντης. Και τα εφτά Αμαρτήματα τα είχε στο μέτωπό του• μα συνάμα και τις εφτά Φτερούγες, που τον χτυπούσαν και του έσβηναν τις αθλιότητες και τις κακίες. Ο Δάντης δεν ήταν άνθρωπος της πένας, “λόγιος”• μήτε ήταν αγνός, ενάρετος, ανεξίκακος, δίκαιος• η ανάβαση γι’ αυτόν στο Καθαρτήριο ήταν έργο επίπονο, αιματηρό, κατάχτηση ένοπλη κάθε στιγμή, μαστίγωμα της ψυχής του ανήλεο. Κι ο Παράδεισος δεν του ανοίχτηκε ήσυχα, χαρούμενα από τον πορτοφύλακα άγγελο• ο Δάντης έσπασε με τη βία την πόρτα τού Παράδεισου για να μπει.

Γιατί ο Δάντης ήταν άνθρωπος άρτιος: σοφός, πολεμιστής, διπλωμάτης, ποιητής, γλωσσοπλάστης, χαροκόπος• αγάπησε πολύ τις χαρές της γης – τη γυναίκα, το καλό φαΐ, την πολιτική εξουσία, την εκδίκηση, τη δόξα. Ήταν γιομάτος “αμαρτίες”, και συνάμα όλος ανάταση και λαχτάρα να σωθεί από τις αμαρτίες: να ξεθηκαρώσει από τη σάρκα, ν’ ανεβεί ίσαμε τον έμπυρο ουρανό της ψυχής του, όπου ομορφιά, ηθική και πράξη ταυτίζονται.

Μπορεί ο Δάντης να μην είναι ο μεγαλύτερος ποιητής των αιώνων, σίγουρα όμως είναι ο μεγαλύτερος της ψυχής αρχιτέκτονας. Μέσα στο τρισυπόστατο χάος –της αμαρτίας, της μετάνοιας, της σωτηρίας– αυτός χάραξε σύνορα, άνοιξε δρόμους, στερέωσε πατώματα, έβαλε πόρτες, σκάλες, πύργους, πολεμίστρες, άνοιξε λάκκους χωριστούς για κάθε φάρα κολασμένους, σήκωσε εννιά πατώματα ουρανούς, για να βάλει τάξη και στις αρετές και στις μακαριότητες.

Έβαλε τάξη και μέσα στην ψυχή μας. Κόλαση, Καθαρτήριο, Παράδεισος υπάρχουν μέσα μας, μυστική, φοβερή ανθρώπινη Τριάδα, κι όλο το τραγούδι τού Δάντη είναι το ασκητικό, επίπονο ανέβασμα από το χτήνος στο Θεό. Κάθε άνθρωπος έχει εντός του όλες τις αμαρτίες κι όλες τις δυνατότητες να τις παλέψει και να τις υποτάξει, κι όλες τις ελπίδες, ανηφορίζοντας από σφαίρα σε σφαίρα, δηλ. από άθλο σε άθλο, να σμίξει με το Θεό. Κολασμένος, Αγωνιστής, Λυτρωμένος, να τα τρία πατώματα του τέλειου ανθρώπου. Ένα από αυτά τα τρία να λείψει –και του Κολασμένου ακόμα, προπάντων του Κολασμένου–, ο άνθρωπος είναι μισερός.

Ο Δάντης μπήκε μπροστά, και με το τσεκούρι τού μυαλού του και με τη φλόγα της καρδιάς του άνοιξε μέσα στο χάος της ψυχής μας ανήφορο κι έβαλε τάξη. Έβαλε τάξη και στην αναρχούμενη πατρίδα του• σπαράζονταν μεταξύ τους ηγεμόνας με ηγεμόνα, πολιτεία με πολιτεία, πάπας με αυτοκράτορα. Δεν ήξεραν πού τελειώνει η ράτσα τους κι από πού αρχίζουν οι Φράγκοι κι οι Αλαμανοί• η λέξη “Ιταλία” ήταν ακαθόριστη, γλιστερή, χωρίς σκελετό, σα μαλάκιο. Παραφούσκωνε ή παραζάρωνε, ασυνάρτητη. Κι ήρθε ο Δάντης και της έβαλε ραχοκοκαλιά. Με τον αποφασιστικό, σφυρηλατημένο σε αψεγάδιαστο μέταλλο στίχο του χάραξε τα σύνορα της Ιταλίας, από τ’ Απέννινα στη Σικελία, όλη την μπότα ανάμεσα Τυρρηνικού κι Αδριατικού πελάγους. Έσμιξε μέσα στο νου του τις αντιμαχόμενες πολιτείες με τόση συνοχή και δύναμη, που ανάγκασε τον καιρό να πραγματοποιήσει ό,τι αυτός, ο Δάντης, ονειρεύτηκε. Αν είχε προσθέσει κι άλλες χώρες, κι αυτές θ’ αναγκάζονταν να μπουν στην Ιταλία• αν είχε αφαιρέσει, δε θα ’μπαιναν. Τόσο παντοδύναμη είναι μια μεγάλη ψυχή που μπόρεσε να βρει την τέλεια έκφραση, τη δική της και της ράτσας της.

Πάθος, τέλεια έκφραση του πάθους – να το μυστικό της παντοδυναμίας τού Δάντη. Πίστη, μίσος, λύσσα εκδίκησης. Και την εκδίκηση αυτή ο Δάντης την ήθελε όχι σε μέλλουσες ζωές, όπου μπορεί τα σώματα να ’χουν γίνει πνεύματα και αγέρας και να μην πονούν όσο αυτός θέλει• παρά στην τωρινή ζωή, τη φλωρεντίνικη, όσο ακόμα έχει κι αυτός στέρεο χειροπιαστό σώμα, έχουν κι οι εχθροί του. [...]

Μα όλο αυτό το πάθος θα χάνονταν άνεργο, αν δεν το ’χε οχυρώσει μέσα σε τέλειο στίχο. Ένα μονάχα μπορεί ν’ αντισταθεί και να νικήσει τον καιρό – η τέλεια φόρμα. Ο Δάντης διάλεξε τις λέξεις, όπως ο ανήλεος στρατηγός διαλέγει τους στρατιώτες του σε μιαν επικίνδυνη έφοδο. [...]

Δεν ήταν ο Δάντης διανοούμενος χαρτοπόντικας. Ζωή και τέχνη, πράξη και λόγος γι’ αυτόν ήταν ένα. Φτωχός, ξορισμένος, παράσιτος, όπως τον είχαν καταντήσει, άλλη παρηγοριά δεν του ’μενε παρά τούτη: μην μπορώντας πια να ριχτεί στην πράξη και να πάρει στ’ ανήλεα χέρια του την πολιτική εξουσία, κατέφυγε στο στίχο να εκδικηθεί. Γι’ αυτό κι ο στίχος του έχει τόση δριμύτατη πικράδα και γλύκα• τόση ανθρώπινη ουσία. Είναι συμπυκνωμένη πράξη και, πολύ συχνά, μετουσιωμένο φονικό.

Ο Δάντης είναι ανώτατο υπόδειγμα όχι μονάχα για όσους ακολουθούν τη στράτα της τέχνης και θέλουν να μάθουν από το μεγάλο αυτόν Δάσκαλο πώς “ο άνθρωπος γίνεται αθάνατος”• είναι κυρίως ανώτατο υπόδειγμα για όσους θέλουν να γίνουν άρτιοι άνθρωποι και θεωρούν την τέχνη ή την πράξη ή την ηθική ή κάθε ιδέα ως Βιργίλιο ή Βεατρίκη ή Άγιο Βερνάρδο, που μια και μόνο, μα ανυπολόγιστη, έχουν αξία: να μας δείχνουν τον ανήφορο της αυτοτελείωσης, ν’ ανεβαίνουμε επίπονα από τη σκοτεινή Κόλαση που έχουμε μέσα μας στο βουνό της επίγειας άσκησης, κι από κει στη λύτρωση – δηλαδή στην απολύτρωση από κάθε τέχνη, πράξη, ηθική κι ιδέα• από κάθε χίμαιρα κι από κάθε πραγματικότητα.

Στην τελευταία ανέκφραστη αστραπή όπου τελεύει τ’ όραμα.» (σ.σ. κς΄- λ΄)

Όσο για το Σήμερα, την Κόλαση συνεχίζουμε να την ζούμε, το Καθαρτήριο μας υπόσχονται πως δεν θα είναι ιδιαίτερα αναμορφωτικό' για τον Παράδεισο ας μη μιλήσουμε καλύτερα!

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Άγιος Παϊσιος ο Αγιορείτης

Μάρθα Πατλάκουτζα, Άγιος Παΐσιος Ο Αγιορείτης (Βιογραφία, Θαύματα, Προφητείες), Εκδ. Έξη 2016, σ.σ. 446.
Πρόκειται για μια μυθιστορηματική βιογραφία με στοιχεία ενός οδοιπορικού που συνοψίζει τη ζωή και το έργο του Αγ. Παϊσίου, για όσες και όσους δεν έχουν τον χρόνο να διαβάσουν 6 τόμους με τους Λόγους του.

Παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου
Παιδί, άντρας, μοναχός, καλόγερος, Γέροντας, Παππούλης... Άγιος.
Τα ονόματά του Αρσένιος, Αβέρκιος, Παΐσιος.
Αφιέρωσε τον εαυτό του στην άσκηση και την προσευχή.
Υπηρέτησε με υπακοή και προσήλωση τον Μεγαλοδύναμο.
Απέκτησε με ταπείνωση κι απλότητα, με υπομονή κι επιμονή όλα τα χαρίσματα που τον έκαμαν τον αγαπημένο Άγιο του σύγχρονου ανθρώπου.
Μα και ο ίδιος αγάπησε ολοκληρωτικά Θεό και άνθρωπο. Αγκάλιασε την ανθρώπινη ψυχή και την ανάπαυσε με τα λόγια του.
Όταν γνωρίσουμε πιότερο τη ζωή του, τότε ίσως να μπορέσουμε αληθινά να καταλάβουμε το μεγαλείο της προσφοράς του.
Τότε, ίσως αλλάξουμε κι εμείς...
Περιεχόμενα
Καππαδοκία (σ. 17)
Ελλάδα (29)
Κόνιτσα (37)
"Εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου" (51)
Στρατιωτική θητεία (73)
Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας (99)
Ιερά Μονή Εσφιγμένου (107)
Μικρόσχημος Πατέρας Παΐσιος (119)
Ιερά Μονή Στομίου (139)
Θεοβάδιστο Όρος Σινά (159)
Ιερά Μονή Ιβήρων (181)
Ερημικά Κατουνάκια (199)
Καλύβη Τιμίου Σταυρού (221)
Στα Φάρασα (249)
"Να πάρεις την ευχή των γονέων σου" (263)
Αγία Ευφημία (279)
Στην Αυστραλία (291)
Κελλί Παναγούδας (305)
"Ο Θεός εποίησε τα πάντα, καλά λίαν" (333)
Άγιοι Τόποι (353)
"Σημεία των καιρών - 666" (367)
"Η δύναμίς μου εν ασθενεία τελειούται" (383)
"Για την αγάπη Σου, Χριστέ μου, θα υπομείνω" (405)
Αφανής Κοίμηση (417)
Βιβλιογραφία (433)
Επίμετρο (435) + 11 σελ.

Βιβλιογραφία:
Αγίου Παϊσιου Αγιορείτου Λόγοι Α', Β΄, Γ΄, Δ΄, Ε, ΣΤ΄, Εκδ. Ιερ. Ησυχαστηρίου Αγ. Ιωάννου Θεολόγου (Σουρωτή Θεσσαλονίκης)

https://www.dimitrisotiropoulosbooks.com/…/ekdoseis-ieroy-h…

Βίντεο:
Μια πεντάωρη ταινία της Ρωσικής Τηλεόρασης
https://www.youtube.com/watch?v=2D4zruw4Xq4

Αγιοποιημένοι και Άγιοι

Οι, της μη-συμμορφώσεως, "άγιοι"
"Ποιητής είναι αυτός που τον εξόρισαν βίαια από τον παράδεισο της παιδικής ηλικίας" λέει ο Σαρτρ.
Ο συμμορφωμένος ποιητής παρομοιάζεται με τον βοσκό. Υπάρχουν τρία είδη βοσκών, σύμφωνα με τον Σαρτρ: αυτοί που ενδιαφέρονται για το κρέας, για το μαλλί και για το γάλα των προβάτων και μόνο ο καλός ποιμένας ενδιαφέρεται για το ίδιο το πρόβατο δηλαδή τον καθημερινό άνθρωπο/αναγνώστη. (σ.σ. 81, 174-175)
Σύγχρονοι λογοτέχνες και κριτικοί, αναζητώντας πνευματικά πρότυπα, ανακάλυψαν λογοτέχνες (ποιητές, κυρίως) που δεν συμβιβάστηκαν με θέσεις, αξιώματα και μια οικονομικά ασφαλή, κοινωνική διαβίωση. Για τον λόγο αυτό ονομάστηκαν "άγιοι" και τοποθετήθηκαν σε ένα "σύμπαν" πνευματικό, παράλληλο με το θρησκευτικό.
Στην κατηγορία αυτών των "εκ μεταγραφής" αγίων έχουν τοποθετηθεί ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, που ως 'κοσμοκαλόγερος' θα μπορούσε να ανήκει και στις δύο κατηγορίες (θρησκευτική και λογοτεχνική), και τελευταία -σύμφωνα με την πρόταση του Γιάννη Κουβαρά, οι: Κώστας Καρυωτάκης, Ανδρέας Εμπειρίκος και Θωμάς Γκόρπας.
Ο πιο γνωστός από τους ξένους "αγίους" είναι ο Ζαν Ζενέ ή ο "άγιος" Ζενέ όπως τον βάπτισε στην βιογραφία του, ο Ζαν Πωλ Σαρτρ.
Στον πρόλογό του, ο Γ. Κ. εξηγεί πως συνεξετάζει ποιητές διαφορετικών γενεών που φαινομενικά δεν παρουσιάζουν προφανείς ομοιότητες, αλλά, έχουν υποδόριες, κοινές καταβολές, όπως οι: Σολωμός, Κάλβος, Μακρυγιάννης, Καβάφης, Σκαρίμπας και άλλοι.
Οι "Τριάδος Ήδυσμα" -οι τρεις ποιητές- που καταγράφει στο βιβλίο του ο Γ.Κ., με τον ελεύθερο, αντικομφορμιστικό και επαναστατικό τρόπο που έζησαν, αποτέλεσαν για τη συντηρητική κοινωνία της εποχής τους παραδείγματα "προς αποφυγήν", χλευάσθηκαν, διώχθηκαν και τονίστηκαν υπερβολικά, στοιχεία της προσωπικής τους ζωής για να συσκοτιστεί το έργο τους καθαυτό.
Ο πρώτος Έλληνας ψυχαναλυτής και ταυτόχρονα υπερρεαλιστής ποιητής, Ανδρέας Εμπειρίκος, παρερμηνεύθηκε από την πουριτανική κοινωνία της εποχής του, ως αλλόκοτος, περίεργος έως και παράφρονας.
Ο Κώστας Καρυωτάκης, μετατέθηκε-εξορίστηκε στην υποβαθμισμένη επαρχιακή κοινωνία της ίδιας εποχής με τον Εμπειρίκο, για πολιτικούς και συνδικαλιστικούς λόγους.
Ο Θωμάς Γκόρπας, σε μια διαδρομή ζωής από το Μεσολόγγι, στην Αθήνα, στο Παρίσι και στην Αίγινα, κατάφερε με τη διαβρωτική και αμείλικτη κοινωνική κριτική που άσκησε να αποκοπεί από τα κεντρικά λογοτεχνικά ρεύματα και να αφεθεί σε έναν περιθωριοποιημένο ρόλο ελεύθερου "κοινωνικού σκοπευτή".
Έχει πάντα ενδιαφέρον ο τρόπος που γράφει ο Σαρτρ τόσο στο υπόλοιπο έργο του, όσο και στη βιογραφία του Ζενέ.
Όλοι -και οι τρεις ποιητές- με κοινά θέματα της ποιητικής τους διαδρομής τον έρωτα (τη ζωή) και τον θάνατο, αναγνωρίσθηκαν, μετά θάνατον, ως πρωτοπόροι, ανανεωτές της Ελληνικής ποίησης, γιατί η φωνή τους δεν θα μπορούσε να φιμωθεί για πάντα.Αυτή φαίνεται να είναι συχνά, η μοίρα των αληθινών ποιητών.

Πηγές: Γιάννης Κουβαράς, Της μη συμμορφώσεως άγιοι Εμπειρίκος, Γκόρπας, Καρυωτάκης, Εκδ. Γαβριηλίδης 2012, σ.σ. 248.
Jean Paul Sartre, Άγιος Ζενέ - Κωμωδός και μάρτυρας,(δύο τόμοι), μτφρ. Λουκάς Θεοδωρακόπουλος, Εκδ. Εξάντας 1990, σ.σ. 1010.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Ποιός πληρώνει τον "τραπεζίτη;"

Έλα, πάρε μου τη λύπη...
Από το 2013 έως σήμερα πέρασαν κοντά 6 χρόνια. Η κρίση συνεχίζεται και οι πρωταγωνιστές είναι πάλι οι ίδιοι στην πολιτική, στη δημοσιογραφία, στους καθημερινούς ανθρώπους. Μοναδικές εξαιρέσεις ο Μανώλης Γλέζος και το Κέντρο Αγάπης Ελευσίνας που λένε την αλήθεια και υποστηρίζουν, με όποιο τρόπο μπορούν τους ανέργους και τα παιδιά τους.
Γ.Χ.