Οι αναντικατάστατοι είναι διαρκώς παρόντες

Ημερίδα: 30 Οκτωβρίου 2026

Χώρος: Γαλλικό Ινστιτούτο Αθήνας - Αμφιθέατρο: Τεό Αγγελόπουλος

Τίτλος : Ανοιχτό Αρχείο - Ανοιχτό Ερώτημα

(διάρκεια: 10πμ. - 17μ.μ.)

Ημέρα Μάνου Χαριτάτου

(Παρευρέθηκε ο συνιδρυτής του ΕΛΙΑ, Δημήτρης Πόρτολος)

Απασχολήθηκα για 2 χρόνια στην αρχειοθέτηση σε δημόσια υπηρεσία (Διεύθυνση Μεταναστών Αττικής) και έχω αρχειοθετήσει ηλεκτρονικά τα βιβλία μου ' σπούδασα στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο Ιστορία Ευρωπαϊκού Πολιτισμού και Εκπαίδευση, οπότε μου αρέσουν οι ανοιχτές είσοδοι και τα ανοιχτά μυαλά. Εκτός από την Ψυχολογία με ενδιαφέρουν η Λογοτεχνία, η Ιστορία, η Κοινωνιολογία, η Πολιτική και ο Πολιτισμός.

Ο γνωστός ιστορικός του Πανεπιστημίου Κολούμπια, Μαρκ Μαζόυερ, ήταν ο εισηγητής της ημερίδας και βιβλία του μας ήταν ήδη γνωστά από το ΕΑΠ.

Έτσι, λοιπόν, ξεκίνησα το πρωί της περασμένης Παρασκευής για το Γαλλικό Ινστιτούτο. Έφτασα περπατώντας, καθώς απέχει λιγότερο από μισή ώρα από το σπίτι μου. Έφτασα περίπου στις 10.30, όταν βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη η παρουσίαση του εν λόγω καθηγητή. Το αμφιθέατρο γεμάτο κόσμο. Παρατήρησα μια σειρά τριών άδειων θέσεων αριστερά, στη δεύτερη σειρά των καθισμάτων, εκεί που κάθονται στη βουλή τα εξέχοντα μέλη της συντηρητικής παράταξης, και ήταν άδειες γιατί, όπως διαπίστωσα αργότερα, σε μια από αυτές καθόταν ο καθηγητής πριν να ανέλθει στο βήμα.

Ο κύριος Μαζάουερ, πάντως δεν ήταν καθόλου τυπικός, σοβαροφανής και επηρμένος. Παρουσίαζε πεντακάθαρα και χαλαρά όσα είχε να πει, είχε χιούμορ και επίγνωση του χώρου, του χρόνου και των ανθρώπων γύρω του, όπως φάνηκε σε ορισμένες στιγμές όταν, λόγου χάρη, γύρισε στην κυρία που τον παρουσίασε και της είπε: "τελειώνω"  για να δείξει τη συνέπειά του σχετικά με τον χρόνο που υπολειπόταν για την παρουσίασή του. Σε μια άλλη στιγμή, ομολόγησε την απορία του όταν σε μια επίσκεψή του στο τοπικό Ιστορικό Αρχείο, στη Σύρο, παρατήρησε ότι όλα τα ιστορικά έγγραφα -ως κατάλοιπα της Ιταλικής Κατοχής- ήταν γραμμένα στα Ιταλικά και στην εύλογη απορία του γιατί δεν υπάρχουν έγγραφα στα Ελληνικά, του απάντησαν με τον πιο φυσικό τρόπο:
Μα, από τότε, όλοι οι κάτοικοι, γνώριζαν Ιταλικά, οπότε δεν υπήρχε πρόβλημα! Σε μια αίθουσα εκεί κοντά είδε πολυκοσμία και ρώτησε: Όλοι αυτοί είναι ιστορικοί; Τι άνθιση της ιστορικής έρευνας! Του εξήγησαν αμέσως πως οι περισσότεροι πόνταραν σε στοιχήματα! Μέσα σε εγκάρδια χειροκροτήματα η ομιλία του τελείωσε, κατέβηκε από το βήμα και κάθισε σε μια θέση παραπέρα από τη δική μου. Καταλάβαινε ελληνικά, μιλούσε λίγο, μου έριξε μια γρήγορη διερευνητική ματιά και συνέχισε να μιλάει με όσους τον πλησίαζαν.

Όση ώρα διαρκούσε η ομιλία του Μαζάουερ, στην πρώτη σειρά των καθισμάτων μπροστά μου κάθονταν μια κυρία και ένας κύριος. Ήρθε η στιγμή να σηκωθούν και να πάρουν τη θέση τους στο τραπέζι των ομιλητών. Η κυρία ήταν η Αμαλία Παππά, γενική διευθύντρια των Γενικών Αρχείων του Κράτους και ο κύριος ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, μεταξύ άλλων, υπεύθυνος Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη. Όση ώρα μιλούσε η κυρία Παππά  σκεφτόμουνα τι ωραία αίσθηση είναι να βλέπει και να ακούει ο θεατής και ο ακροατής μια γυναίκα, σε κορυφαία θέση της δημόσιας διοίκησης, να χειρίζεται με τέτοια άνεση ζητήματα που άπτονται του αντικειμένου εργασίας της. Κάποια στιγμή, αφότου ολοκλήρωσε την εισήγησή της, συμπλήρωσε από τη θέση της ανάμεσα στο κοινό: "Πρόλαβα και την παλιά  μορφή διοίκησης -τη γραφειοκρατική- και την νέα εποχή -την ηλεκτρονική- πατάω, δηλαδή, σε δύο βάρκες". Έτσι εξηγείται η ευχέρεια στη διαχείριση του αντικειμένου της και η διανοητική της ευελιξία.

Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, με ένα χαμηλόφωνο, σχεδόν συνωμοτικό ύφος μας είπε πως τον αντιμετώπιζε η εργασιακή κοινότητα όταν επέστρεψε στην Ελλάδα από τη Σιένα, όπου σπούδασε Ιστορία, καθώς τον ρωτούσαν, ακούγοντάς "Ιστορία", αν σπούδασε Ιστορία της Τέχνης. Έλεγε συγκινημένος πως όταν πήγε στο ΕΛΙΑ για μια έρευνα, ο αείμνηστος Μάνος Χαριτάτος, όχι μόνο του έδωσε τα έγγραφα που ζητούσε αλλά του επέτρεψε να τα πάρει στο σπίτι του ώστε να διευκολυνθεί η μελέτη του! Ο φόβος του ερευνητή μήπως προκαλέσει κάποια φθορά στα έγγραφα ήταν, όπως μας είπε, απερίγραπτη. Μια χαρακτηριστική εικόνα της κρατικής γραφειοκρατίας των βιβλιοθηκών και ειδικότερα της Εθνικής Βιβλιοθήκης εκείνη την περίοδο, ήταν η στάση των υπευθύνων όταν ο κύριος Σακελλαρόπουλος πήγε να ζητήσει κάποια αρχεία για μια έρευνά του. Του είπαν ότι η βιβλιοθήκη είναι κλειστή, ότι δεν μπορούσαν να του παρέχουν τίποτε και τον υποχρέωσαν να φύγει απρακτος. Όταν εκμυστηρεύτηκε το πρόβλημά του στον Φίλιππο Ηλιού, εκείνος του είπε: ΄΄Ελα να πάμε μαζί". Με την εμφάνιση του Ηλιού, οι πόρτες άνοιξαν: "Ότι θέλετε, κύριε Ηλιού! Βεβαίως, παρακαλώ!  Ενώ εκείνος μονολογούσε μεγαλόφωνα: "Μα, να μην εξυπηρετείτε τον ανηψιό μου! Και γυρίζοντας προς τον Σακελλαρόπουλο, βλέποντας την υπεύθυνη, τον επέπληξε με συμπάθεια: "Άστα! Το γκομενικό σου γόητρο, βρίσκεται στα Τάρταρα!"  

Τα χειροκροτήματα για τον κύριο Σακελλαρόπουλο, διαδέχθηκε η άνοδος της κυρίας Αλεξάνδρας Χαριτάτου στο βήμα. Πρόκειται για την κόρη του Μάνου Χαριτάτου, ιστορικό και μουσειολόγο που μας γνώρισε τον πατέρα της ως άνθρωπο απλό, πραγματικά καλλιεργημένο, προσηνή, εργασιομανή και κυρίως αποτελεσματικό στην επίτευξη των στόχων του.

Την κυρία Χαριτάτου διαδέχτηκε η γνωστή λογοτέχνις Ζυράννα Ζατέλη, που έχει δωρήσει και αυτή με τη σειρά της το αρχείο της στο ΕΛΙΑ. Την γνώριζα αλλά δεν είχε τύχει να την δω από κοντά. Μια ασκητική μορφή, με δυό ζωηρά μάτια να σπιθίζουν σε ένα πρόσωπο που το έντυναν μια φουντωτή τούφα "βαμμένα κόκκινα μαλλιά", δίνοντας "αδιάκοπα πληροφορίες" ακόμα κι όταν δεν μιλούσε, όπως έλεγε ο  Γιώργος Χειμωνάς. Όταν μιλούσε ήταν άφοβα εξομολογητική, αυτοσαρκαστική και οικεία με το κοινό που την παρακολουθούσε έτοιμο να χαμογελάσει. Με μια διάθεση να συστηθεί είπε: "Έχετε μπροστά σας έναν "προϊστορικό άνθρωπο", χωρίς ηλεκτρική γραφομηχανή, χωρίς κομπιούτερ, χωρίς τηλεόραση" και συμπλήρωσε: "Αλλά με μια διαρκή και άσβεστη διάθεση να μάθει ποιό είναι το σχέδιο, ποιό είναι το προσχέδιο πίσω από κάθε λογοτεχνικό κείμενο" Περιέγραψε τον εαυτό της ως "έναν μανιώδη αναγνώστη και έναν ομιλητή που μπροστά στο κοινό ξεχνάει τι θέλει να πει" μονολογώντας μεγαλόφωνα: "τώρα δεν σκέφτομαι τίποτα, το ξέρω, μετά που θα φύγω, θα μου έρθουν τα καλά! Γέλια ακολούθησαν......

Ακολούθησε στο βήμα, η κυρία Μαρίνα Πετσάλη - Διομήδη, σοβαρή, συμπαθητική παρουσία απόγονος της γνωστής οικογένειας. Από όσα είπε συγκρατώ μια πληροφορία που δεν γνώριζα: Με την πώληση από τον λογοτέχνη ενός σπιτιού ιδιοκτησίας του στην πλατεία Ρηγίλλης, στο Κολωνάκι, χρηματοδοτήθηκε ο Βοτανικός Κήπος Διομήδους στο Χαϊδάρι, κοντά στο Δαφνί.

Ακολούθησε ο κύριος Αλέξης Χρυσοστάλης απόγονος της οικογένειας Τρικούπη, ο οποίος παραχώρησε στο ΕΛΙΑ ανέκδοτα αρχεία από την αλληλογραφία του Χαρίλαου Τρικούπη. 

Στη συνέχεια, έχουμε την περίπτωση ενός ιδιαίτερα φιλότεχνου και ευαίσθητου ανθρώπου που δώρησε κι αυτός στο ΕΛΙΑ μια συλλογή δέκα χιλιάδων προγραμμάτων θεατρικών παραστάσεων που όπως τόνισε τις έχει παρακολουθήσει ο ίδιος, όλες! Η σύντομη ομιλία του διακόπηκε από μια έντονη συγκίνηση που συναισθάνθηκε όταν είπε: " είμαι άτεκνος, τα έκανα όλα αυτά για τον ερευνητή που θα πιάσει στο μέλλον στα χέρια του ένα πρόγραμμα παραστάσεως και θυμηθεί τον άνθρωπο που έκανε όλα αυτά;"

Η Πόπη Πολέμη, ιστορικός, που ακολούθησε τόνισε το στοίχημα που κέρδισε ο Μάνος Χαριτάτος απέναντι στις πολλές δυσκολίες στην προσπάθεια συγκέντρωσης της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα. Συμπλήρωσε με συγκίνηση πως ο αείμνηστος τιμώμενος δέχθηκε την πρότασή της να ονομαστεί το έργο συλλογής των αρχείων Ιστορικό Αρχείο του 19ου αιώνα, Βιβλιογραφικό (Εργαστήρι) Φίλιππος Ηλιού.

Ο επόμενος ομιλητής ήταν ο κύριος Χρήστος Χρυσανθόπουλος, από το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Αυτό που έχουμε καταφέρει έως τώρα είναι ότι: "μια μηχανή διαβάζει ότι έγραψε ένας άνθρωπος". Σήμερα προσφέρεται η δυνατότητα χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης από τους ιστορικούς, δηλαδή, θεμελιώνεται η ανοιχτότητα της γνώσης και η ανοιχτότητα της πρόσβασης.

Επειδή ο κύριος Γιάννης Στογιαννίδης, αναπληρωτής καθηγητής, Πανεπιστήμιο Δυτ. Αττικής, δεν μπόρεσε να παραστεί στην ημερίδα, την εισήγησή του διάβασε η συντονίστρια κυρία Ματθίλδη Πυρλή. Στην αναζήτηση πρόσβασης στην πληροφορία, προέκυψαν διάφορα ζητήματα και προτάθηκαν ορισμένα εργαλεία προσέγγισής της. Σχηματικά, θα μπορούσαμε να σημειώσουμε:

Εκδημοκρατισμός.

Πρόσβαση στην πληροφορία >  αρχειονόμοι  >  Συγκέντρωση ψηφιακών πληροφοριών,

                                                                          >  Ταξινόμηση ψηφιακών πληροφοριών,

                                                                          >  Χρήση ψηφιακών εργαλείων

Ακολούθησε η προβολή ενός σύντομου βίντεο, όπου μίλησαν οι ερευνητές:

- Αντώνης Γλυτζουρής

- Μαριάννα Καράλη

- Χαράλαμπος Καράογλου

- Γιάννης Στεφανίδης

- Αφροδίτη Ζευγώλη

- Στράτος Δορδανάς

- Μίλτος Πεχλιβάνος

Την εκδήλωση έκλεισαν οι καθηγήτριες: 

- Ελένη Κατσιαδάκη (μίλησε για τις δυσκολίες πρόσβασης σε αρχεία, στο παρελθόν: 

α) κλειστά σε όλους, β) ανεπάρκεια ύπαρξης και ενημέρωσης βιβλιογραφικών καταλόγων, γ) νοοτροπία της αυθεντίας) και σήμερα: 

α) ευκολία πρόσβασης, β) οργάνωση καταλόγων, γ) αύξηση χρηματοδότησης 

- Ελίζα Δελβερούδη (μίλησε για την αντίθεση των βιβλιοθηκών του εξωτερικού - Δ. Ευρώπη: Η κουλτούρα του Ιστορικού Αρχείου) και της Ελλάδας: Περιφρόνηση του Ιστορικού Αρχείου)

- Θάλεια Ιερωνυμάκη (σημείωσε ότι οι άνθρωποι του ΕΛΙΑ κάνουν τον ερευνητή να ασιθάνεται πως βρίσκεται σε μια φιλική παρέα). Άλλα φιλικά προς τον ερευνητή ιδρύματα: Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Ίδρυμα Λασκαρίδη)

Γενικό συμπέρασμα:  Τα χάρτινα αρχεία με τα επισυναπτόμενα έγγραφα που συνοδεύουν κάθε αρχείο, δεν μπορούν να αντικατασταθούν από τα ψηφιακά αρχεία, επειδή κατά την διαδικασία της ψηφιοποίησης αποσυρράπτονται από το σώμα των εγράφων ώστε να ψηφιοποιηθούν ένα-ένα και στη συνέχεια, δεν επασυρράπτονται με την ίδια σειρά, καθιστώντας την πληροφορία αποσπασματική.

Γιώργος Χατζηαποστόλου