Ερωτικός διάλογος στην εποχή της πανδημίας

(Μονόπρακτο)

Πρόσωπα: ΄Α―νδρας, Γ―υναίκα

Ηλικίες: 40―50 ετών

Επάγγελμα: (Α) Οικονομολόγος σε πολυεθνική εταιρία, (Β) Υπεύθυνη Δημοσίων σχέσεων σε ιδιωτική εταιρία

Χώρα: Ελλάδα

Χρόνος: 2021-22

Χώρος: το σαλόνι μεσοαστικού διαμερίσματος στο κέντρο μιας πόλης

Επίπλωση: σχετικά σύγχρονη (περασμένης δεκαετίας)

Μουσική: Ravel - Bolero (original version)

Πηγή: https://www.youtube.com/watch?v=Q4wb11w0ZHQ

Διάρκεια διαλόγου: 15'+ λεπτά 

ΑΡΧΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

Γ― Τι γράφεις;

A― Κάτι προσπαθώ να ...

Γ― (Σηκώνεται από τον καναπέ και πηγαίνει κοντά του ' βλέπει τον τίτλο): μμμ...θυμήθηκες τον Μπουκόφσκι Ερωτικές ιστορίες καθημερινής τρέλας!

Α― Έεε καλά, δεν χωράνε συγκρίσεις' ένα θεατρικό σκετσάκι θα είναι...με ολίγη επιθεώρηση!

Γ― Άκουσες, οι στατιστικές λένε ότι ο κορωνοϊός "πλήγωσε" τα ερωτικά πράγματα!

Α― Πολλά λένε! Συνέχεια το ίδιο τροπάριο: νεκροί, διασωληνωμένοι, μολυσμένοι, εμβολιασμένοι, ανεμβολίαστοι, πιστοποιητικά, ημερομηνίες ισχύος πιστοποιητικών, δόσεις, πρώτες, δεύτερες, τρίτες, ενισχυτικές, αναμνηστικές, εστίαση μετά μουσικής ή άνευ, καθιστοί, 6 μέχρι τώρα, 8 από τώρα και μετά, απαγορεύονται οι όρθιοι στην εστίαση, επιβάλλεται να σταθούν όλοι "όρθιοι" στην καθημερινή ζωή ' άσε τα τεστ (μοριακά, ράπιντ κ.λπ.) Τα πρωτόκολλα που τα πας; Άα καλά, τώρα που το θυμήθηκα, άσε' σού 'χω ετοιμάσει ένα πρωτόκολλο "φανταστικό". 

Γ― Μη με τρελαίνεις! Όταν λες "φανταστικό", δηλαδή δεν είναι κάτι πραγματικό;

Α― Ασφαλώς! "Αφάνταστο" ήθελα να πω!

Γ― Έλα' σε περιμένω! Τι διαλέγεις; Κοινή κλίνη ή εντατική;

Α― Αα ναι, ξέχασα και τις κλίνες! Τι ερώτηση είν' αυτή; Πάλι στον καναπέ θα "επιχειρήσουμε;" Και βέβαια στην "εντατική".

Γ― Τι σχεδιάζεις; Να περιμένω να μου δώσεις οξυγόνο;

Α― Αν το θέτεις έτσι, ναι ' αφού εσύ μου δώσεις πρώτα το φιλί της ζωής.

Γ― Μα εσύ δεν έχεις αναπνευστικά προβλήματα. Έχω, αλλά επειδή μέχρι τώρα ήμουνα πολύ κλειστός δεν το έδειχνα! Άαα ... εσύ έχεις στο νου σου το κακό! Το πας για διασωλήνωση!

Α― Μια στιγμή, περίμενε' δε βλέπεις τα πουλιά; Πριν από το ζευγάρωμα προηγείται ο "ερωτικός χορός". Έτσι δεν είναι;   

Γ― Και εμείς δεν είμαστε και πουλιά! Εσύ βέβαια έχεις μια στενή σχέση με ένα δικό σου πουλί, αλλά ας μην μπούμε καλύτερα σε μια ανάλυση μεγεθών και σκληρότητας γιατί θα πικραθούμε! Πως σκέπτεσαι να με γοητεύσεις;

Α― Να ... έλεγα, αν θέλεις, πρώτα να δούμε ένα επιστημονικό ντοκυμαντέρ για την πρωτεΐνη της ακίδας του ιού;

Γ― Τι γίνεται με την πρωτεΐνη;

Α― Νόμισα ότι θα σ' ενδιέφερε περισσότερο η ακίδα' ξέρεις, λένε ότι δυνάμωσε στην εκδοχή της μετάλλαξης 'Ο'

Γ― Δηλαδή, ποιά είναι η ιστορία της 'Όμικρον;"

Α― Άσε παλιά, ιστορία... Αυτό που με ανησυχεί είναι που "πήδηξαν" τόσα γράμματα του αλφαβήτου!

Γ― Τι θέλεις να πεις;

Α― Από το Δ στο Όμικρον! καναδυό μεταλλάξεις ακόμα και θα ξεμείνουμε από γράμματα.

Γ― Αυτά έχουν τα άλματα΄ δεν ξέρεις που θα προσγειωθείς! Μόλις τελειώσουν τα γράμματα θα μπούνε στους αριθμούς. Ήδη, κάτι άκουσα για Ο¹ και Ο². Άσε που σε λίγο θα δίνουμε ονόματα στις μεταλλάξεις όπως στις κακοκαιρίες, Μπάλλος, Τσάμικος, Συρτός, Ρεζέρβα, Φορτηγό... Μεγάλο σουξέ ο Σαββόπουλος με Το περιβόλι του τρελού στην πρώτη φάση του ιού ' κανένας τέτοια επιτυχία!

Α― Έε πώς κανένας; Που την πας την Πρωτοψάλτη; Την έδειξαν σε τρεις επαναλήψεις ―ή τέσσερις― έχω χάσει τον λογαριασμό, από το "Μουσικό κουτί". Άσε πάλι το επαναλαμβανόμενο σερβίρισμα του Έρικ Μπάρτον των Άνιμαλς (χωρίς τα άλλα ζώα).

Γ― Έε, μα γύρισε και όλη την Αθήνα πάνω στην καρότσα του φορτηγού και έκανε και καντάδα στον επιτελάρχη ' που το πας αυτό; Μοναχικός ρόλος με διάθεση κοινωνικής προσφοράς!

Α― Η αοιδός, εννοείς! Έτσι είναι' όποιος είναι συνεργάσιμος αμοίβεται! Έχει μια τέτοια εμμονή με τη διαρκή νεότητα και τη ζωτικότητα που και ο Ντόριαν Γκρέι αν ζούσε σήμερα θα αισθανόταν γερασμένος μπροστά της. Το κάνουν πολλοί αυτό, ξέρεις: διατηρούν την ανωριμότητά τους, πείθοντας τον εαυτό τους ότι παραμένουν νέοι!

Άστους αυτούς ' είσαι πολύ όμορφη απόψε και δείχνεις πολύ διαφορετική, το ξέρεις; Έχεις αλλάξει τα μαλλιά σου; Όχι ' το βλέμμα σου είναι αλλιώτικο!

Γ― Είδες τι καλό κάνουν τα εμβόλια' μετά από τόσες μεταλλάξεις!

Α― Μα δεν αρρώστησες από τον ιό!

Γ― Όχι ακόμα, αλλά, δεν χάνω τις ελπίδες μου' ποτέ δεν είναι αργά να ανεβάσω πυρετό, να γίνω επιτέλους θερμή γυναίκα που όλο με λες κρυόκωλη' να ασχολούνται μαζί μου στην εντατική τόσοι γιατροί και τόσες νοσοκόμες' να αποκτήσω, επιτέλους, κοινωνική οντότητα...

Α― Έλα δροσιά μου'

Γ― Μπα σ' αρέσω και κρύα; 

Α― Μα δεν καταλαβαίνεις, εκεί είναι το ζήτημα' να σου ανεβάζω εγώ τον πυρετό και να μην περιμένεις να σε κατακτήσει ο ιός για να ζεσταθείς...

Γ― Σα να λέμε, είσαι αποφασισμένος να παίξεις τον ρόλο του κορωνοϊού!  

Α― Έε, ό,τι μπορούμε κάνουμε! Αλλά, αν με ρωτήσεις ―κατά βάθος―  με στενοχωρεί που δεν μας ξανακλείνουν στο σπίτι! Θυμάσαι τι εύκολα που σ' εύρισκα όποτε είχα "απορίες" να μου τις "λύσεις" ―σαν καλό κορίτσι― στον καναπέ, στη μπανιέρα, στον νεροχύτη, πάνω στο πλυντήριο ' να δουλεύει στο ευαίσθητο πρόγραμμα για τα χρωματιστά, στη σκάλα υπηρεσίας....

Γ― Δηλαδή, τώρα πια δε θα παρακολουθείς τις ειδήσεις να ενημερώνεσαι' σου τα έλυσα όλα τα ζητήματα εγώ;

Α― Πάντα θα έχω απορίες' θα είσαι πάντα η δασκάλα μου...

Γ― Ναι, αλλά προχθές που είχα ντυθεί νοσοκόμα, άλλα μου έλεγες!

Α― Κοίταξε να δεις, ο γάμος είναι τέχνη! Οι καιροί έχουν αλλάξει' κανένας δεν συνταξιοδοτείται πια μόνο από ένα επάγγελμα...

Γ― Ποιό άλλο "επάγγελμα" θα ήθελες να κάνω;  

Α― Να, για παράδειγμα, απογραφέας! Ξέρεις, πήρα τηλέφωνο στη Στατιστική Υπηρεσία να τους πω ότι δεν μπορέσαμε να απογραφούμε με τον ηλεκτρονικό τρόπο και για να ζητήσω να μας κλείσουν ένα ραντεβού με έναν απογραφέα εδώ στο σπίτι.

Γ― Λοιπόν, τι έγινε; 

Α― Τη μία φορά με είχαν τόση ώρα στην αναμονή που αναγκάστηκα να κλείσω το τηλέφωνο, τις άλλες φορές απαντούσαν με ένα ηχογραφημένο μήνυμα και όταν κάποια στιγμή πέτυχα μια κοπέλα με μια στριφνή φωνή, που μου είπε πως το πρόγραμμα της απογραφής "πήγε λίγο πίσω" για να αποφευχθούν οι συχνές επαφές λόγω του ιού, και συμπλήρωσε, πως, θα ενημέρωνε τους υπεύθυνους απογραφείς. Περιμένω ακόμα τηλεφώνημα για ραντεβού.

Γ― Καλά, άστα αυτά, κάτι άρχισες να λες για το πως με φαντάζεσαι ως απογραφέα. Δε μου λες, να φορέσω, δηλαδή, ένα από 'κείνα τα μικροσκοπικά μου φουστάκια και να βουλιάζω μισή ώρα στην πολυθρόνα απέναντί σου, ρωτώντας σε που μένεις .... και γιατί δεν αλλάζεις θέση, να έρθεις πιο κοντά ώστε να συμβάλλεις με περισσότερο ενθουσιασμό στην σοβαρή εργασία της απογραφής!

Α― Μμμ... βλέπω ότι σ' αρέσει κι εσένα το γράψιμο..,

Γ― Ασφαλώς, αρκεί να μη με "γράφουν" οι άλλοι...Ποιά άλλα επαγγέλματα φαντάζεσαι πως θα σου άρεσε να κάνω ―πέρα από τα γνωστά, εννοώ;

Α― Να, ας πούμε: ασφαλίστρια, κτηνοτρόφος, θηριοδαμάστρια, γλύπτρια....

Γ― Μάλιστα, κατάλαβα ' έχεις φαντασία! Πες μου κάτι πρακτικό: έκανες την τρίτη δόση;

Α― Και ναι και όχι...

Γ― Τι εννοείς;

Α― Έκανα το μονοδοσικό της  Τζόνσον & Τζόνσον, αλλά δεν λέγεται έτσι.

Γ― Πως λέγεται;

Α―  Τζιένσεν & Τζιένσεν (με προφορά)

Γ― Λοιπόν;

Α― Έκανα, την πρώτη δόση' εντάξει;

Γ― Ναι!

Α― Η επαναληπτική, δηλαδή, πρακτικά, η δεύτερη δόση, θεωρείται και αναγράφεται στην επίσημη πρόσκληση του ραντεβού εμβολιασμού, ως "αναμνηστική".

Γ― Σα να λέμε είναι μια σέλφι αγκαλιά με τον κορωνοϊό!

Α― Ναι, γειά σου!

Γ― Δηλαδή, απ' ό,τι καταλαβαίνω, επειδή η "πρώτη" θεωρείται "διπλή", επομένως, η -κυριολεκτικά- "δεύτερη" θεωρείται "τρίτη", αλλά, γιατί μου τα λες όλα αυτά;

Α― Για να βεβαιωθώ πως ―όντας εμβολιασμένος μια φορά λιγότερο από άλλους―  θα ζήσω όσο κι αυτοί!

Γ―  Όλα αυτά πως θα επηρεάσουν τη ζωή μας από δω και πέρα;

Α― Κοίτα να δεις, παραδείγματος χάριν, ας μιλήσουμε για εμάς : κάθε τόσο θα σε ρωτάω αν έκανες την επόμενη δόση και μόλις βλέπω πως φοβάσαι και είσαι ευάλωτη, θα σε προσκαλώ να μου λύνεις διάφορες απορίες, κάθε φορά σε διαφορετικό χώρο του σπιτιού για  να μην πλήττεις αλλά και για να αποδίδεις σύμφωνα με τις δυνατότητές σου.

Γ― Πάντα ο νους σου στο κακό!

Α― Στο καλό' ο έρωτας είναι αναγκαίο καλό, δε συμφωνείς;

Γ― Ναι, αλλά στην εποχή της πανδημίας κατάντησε κι αυτός ρουτίνα.

Α― Μπα, δε βαριέσαι φαντασία να υπάρχει και καλή θέληση κι όλο σε κάποια βολική διασωλήνωση μπορούμε να συμβάλλουμε. 

Γ― Εσύ το γελάς, αλλά πεθαίνουν άνθρωποι.

Α― Δεν πεθαίνουν οι πειθαρχημένοι και οι τακτικοί, μόνο οι αντιρρησίες εμβολίου ή, αν προτιμάς, οι αντιρρησίες ασυνειδησίας' γιατί, μη μου πεις πως οι αρνητές δεν είναι  ασυνείδητοι;

Γ― Έμμ...

Α― Προσοχή, θα εκπέμψω μήνυμα:  "κάνε, καλέ μου κύριε/καλή μου κυρία, μια δόση ―δείξε λίγη καλή θέληση απέναντι στο κράτος που σε φροντίζει― άσε που το εμβόλιο μπορεί και να σ' ωφελήσει. Δεν θα σκοτώσεις τον ιό αλλά, αν, τέλος πάντων, τον αποδυναμώσεις μπορεί να βελτιωθούν και οι ερωτικές σου επιδόσεις".

Γ― Λες να παίζει ρόλο;

Α― Όχι, αλλά κάτι πρέπει να πούμε για να προχωρήσει η διαδικασία ...

Γ― 90―100 κάθε μέρα! Πολλοί νεκροί βρε παιδί μου ' αν και τις τελευταίες μέρες έπεσαν κάτω από 80! Γιατί πεθαίνουν τόσοι πολλοί;

Α― Θέλεις μια ειλικρινή απάντηση; Γιατί το σύστημα υγείας ούτε πλησιάζει τα όριά του ούτε τα έχει φτάσει ― όπως λέγεται διαρκώς ' λειτουργεί εκτός ορίων μήνες τώρα και, αναγκαστικά, γίνεται από τους γιατρούς επιλογή ποιός θα ζήσει και ποιός θα πεθάνει! και δεν εννοώ ότι διαλέγουν πρόσωπα' απλούστατα, δεν αντέχουν οι άνθρωποι να νοσηλεύουν υπεράριθμους ασθενείς. Σε αυτές τις καταστάσεις η ζωή η ίδια δίνει προτεραιότητα στους νέους' αντέχουν περισσότερο ' επιβιώνουν ' οι μεγάλοι έφαγαν τα ψωμιά τους ή αν προτιμάς, κατανάλωσαν το οξυγόνο που τους αναλογούσε και "καταλήγουν"!

Γ― Παίρνουν τέτοιες αποφάσεις οι γιατροί;

Α― Όταν προλαβαίνουν να σκεφτούν, ποιός ξέρει  ....

Γ― Που θα πάει αυτή η ιστορία με την πανδημία, μου λες; Και καλά με τους περιορισμούς κινητικότητας' με τους θανάτους τι θα γίνει;

Α― Κοίταξε ' ας δούμε και τη θετική πλευρά του πράγματος' κάθε θάνατος ηλικιωμένου είναι και μια ένεση οικονομικής ενίσχυσης στο χρεωκοπημένο ασφαλιστικό μας σύστημα' όταν οι θανόντες είναι άτεκνοι, το κράτος κερδίζει τα χρήματα των συντάξεων και βελτιώνει το ελλειμματικό ισοζύγιο εργαζομένων ― συνταξιοδοτημένων.

Γ― Τι είναι αυτά που λες; Είσαι κυνικός!

Α― Είμαι ρεαλιστής και, μπορώ να σου πω, μέχρι και αισιόδοξος, για το οικονομικό μέλλον της χώρας. Δεν βλέπεις πόσο σίγουρος δείχνει ο υπουργός Οικονομίας, πόσο άνετος είναι ο υπουργός Ανάπτυξης, πόσο κρυπτο―ερωτικός δείχνει ο υπουργός αγροτικών ανασφαλίσεων, πόσο υπεύθυνος δείχνει ο υπουργός Υγείας; Αμ ο πρωθυπουργός, τόσο χαμογελαστός! Δεν μπορεί όλοι αυτοί οι σοβαροί άνθρωποι να έχουν άγνοια κινδύνου!

Γ― Καλά ο Κυρ―Μητσοτ είναι εκ φύσεως χαρούμενος! Τέλος πάντων, ας πούμε πως πάνε καλά τα πράγματα. Έχω μια απορία, αλλά αφορά προσωπικά ζητήματα αυτών των ανθρώπων και ίσως να μην μπορείς να μου τη λύσεις. Ας είναι! Πες μου, όλοι αυτοί οι άνθρωποι και άλλοι γύρω τους, έχουν προσωπική ζωή; Βλέπουν τις γυναίκες τους; Τους βλέπουν οι γυναίκες τους;

Α― Εννοείς, αν τους βλέπουν γενικά, ή αν τους βλέπουν στο σπίτι, στις ιδιαίτερες στιγμές τους;  

Γ― Εννοώ, για να μιλήσουμε καθαρά, αν έχουν φυσιολογική ερωτική ζωή!

Α― Πως σου κατέβηκε να κάνεις αυτή την ερώτηση; Θέλεις να πεις πως η πολιτική τους στάση ζωής σου φέρνει στο μυαλό τη συμπεριφορά των ανέραστων;  

Γ― Κάτι τέτοιο ΄ όχι ακριβώς ' περίπου...

Α― Λοιπόν, όπως αντιλαμβάνομαι από τις άτυπες μετρήσεις της περιρρέουσας ατμόσφαιρας και αν λάβουμε υπόψη μας ότι σε όλα τα ολιγαρχικά καθεστώτα "ο βασιλιάς είναι από μισόγυμνος έως γυμνός", η σύζυγός του, υποθέτω, πως σε κάποιες ώρες θα τον βλέπει εντελώς απροκάλυπτο.

Γ― Γιατί το λες αυτό;

Α― Μα γιατί δεν μπορώ να φανταστώ πως θα δείχνει τέτοια σκληρότητα απέναντί της ώστε να φτάνει στο κατώφλι του σπιτιού γυμνός, και να ντύνεται μόλις μπαίνει στο σπίτι!

Γ― Ναι, κι εγώ αυτό νομίζω!

Α― Όσο για τους υπουργούς, όταν γυρνάνε από τις περιοδείες τους στην επαρχία όπου μόλις μοίρασαν μετρητά χρήματα στους αγρότες σε τσάντες ή με επιταγές ―είναι ζήτημα πρακτικής και συνήθειας― υποθέτω πως θα βρίσκονται σε εξαιρετική διάθεση να ικανοποιήσουν και τις γυναίκες τους με παρόμοιο τρόπο, προσφέροντας δηλαδή χρήματα ή κάνοντας ακριβά δώρα.

Γ― Μα πραγματικά δωροδοκούν τους ψηφοφόρους για να εξαγοράσουν την ψήφο τους όπως έλεγε ο κύριος Δούκας στο δημοτικό συμβούλιο της Σπάρτης και άκουγε όλο κατανόηση ο κύριος Λιβανός;  

Α― Μα όχι! Τι κακοήθειες είναι αυτές; Ποιός τα διαδίδει αυτά! Οι άνθρωποι αυτοί, όπως πολύ σωστά είπες, είναι κύριοι ' πάντα ήταν και συνεχίζουν να είναι κοντά στον λαό ―χωρίς να μπορεί να χαρακτηριστούν λαϊκιστές― καθώς διορθώνουν κοινωνικές αδικίες απέναντι στους πολύπαθους αγρότες.

Γ― Έτσι λες έε; Φαντάζομαι τί χαρά θα έκαναν οι αγρότισσες όταν θα είδαν τα χρήματα που έφεραν στο σπίτι οι σύζυγοί τους!

Α― Μην το συζητάς ' ντελίριο ενθουσιασμού, πανηγύρι!

Γ― Ορίστε ' κάτι τέτοια ακούω και πέφτω σε βαθιά κατάθλιψη' εσύ ποτέ δεν έφερες χρήματα σε τσάντα στο σπίτι!

Α― Τι θέλεις τώρα' αφού ξέρεις πως κι εγώ, όπως όλοι οι μεσάζοντες, δεν χρησιμοποιώ ρευστό ' δεν σε ικανοποιεί που μου δίνουν λευκές επιταγές και συμπληρώνω το ποσό ―πολλές φορές― μπροστά σου, αφού μου δείξεις πρώτα τον κατάλογο με τα ψώνια που θέλεις να κάνεις;

Γ― Ναι, εντάξει, αλλά άλλη χάρη έχει το μετρητό!

Α― Αυτό είναι αλήθεια! Ξέρεις με τι μοιάζει το ρευστό; Είναι μια αίσθηση αυθόρμητου και πηγαίου οργασμού! Έε, δεν νομίζεις!

Γ― Τι ωραία που το είπες ' και τώρα που μου το θύμησες, γιατί πιάσαμε την κουβέντα και δεν "προχωράμε" κάτι λέγαμε πριν για συνάντηση στην "εντατική".

Α― Σου πιάνω την κουβέντα για να ξεχάσεις το κρεβάτι, αλλά δεν ξεχνιέται το πρωτόκολο!

Γ― Δεν κατάλαβα ' εσύ δεν το ξεκίνησες ' άλλαξες γνώμη;

Α― Όχι, βρε παιδί μου, αλλά δεν καταλαβαίνεις, προβληματίζομαι όταν βλέπω να μοιράζονται λεφτά σε τσάντες κι εμείς να είμαστε "εκτός του νυμφώνος"!

Γ― Μην το λες ' δεν είναι ανάγκη να σου φέρουν μπροστά σου το κουβέλι με το μέλι για να βουτήξεις το δάχτυλο, ίσως να ήταν αρκετό, απλά να θέλεις πολύ να βάλεις το δάχτυλο ' ακόμα και σε άλλο δοχείο...

Α― Τι εννοείς; το "ανεστραμμένον δοχείον ακανονίστου σχήματος, πολλάκις υγραινόμενον, ενίοτε πυρακτούμενον" που εκτελεί ―παρεμπιπτόντως― και κοινωνικό έργο...

Γ― Δεν κατάλαβα!

Α― Εννοώ αυτό που εννοείς ' τι να κάνω, επηρεάστηκα στην περιγραφή από τον Ανδρέα Εμπειρίκο που τόσο ωραία τα έλεγε στον Μεγάλο Ανατολικό.

Γ― Τι θέλεις να πεις;

Α― Θα γίνω πιο σαφής περιγράφοντας ένα μικρό στιγμιότυπο: ο Γούντυ Άλλεν συζητούσε με μια ωραία μαύρη γυναίκα (επαγγελματία του έρωτα) και σε κάποια στιγμή, η συζήτηση στράφηκε στην Αστρονομία ' οπότε, γυρίζει ο σκηνοθέτης προς την κοπέλα ρωτώντας τη σοβαρά: Ξέρεις τι είναι Μαύρη Τρύπα; Και έρχεται η απάντηση όλο φυσικότητα: Βέβαια' εγώ μ' αυτή βγάζω το ψωμί μου!

Γ― Χμ, χμ ' θα μπορούσα να θυμώσω ή να ζηλέψω αλλά έτσι θα χάσουμε κι άλλο χρόνο'  γι αυτό πηγαίνω τώρα μέσα και μόνο τούτο έχω να σου πω:  Έ λ α!

Α― (προς το κοινό): Πολύ καλά, να πηγαίνω κι εγώ ' άντε γυμνασθείτε κι εσείς .....!  Η ζωή και ο θάνατος στην εποχή μας εξελίσσονται συμπτωματικά, ενώ οι πράξεις εγκληματικής αμέλειας "συμβαίνουν με πρόθεση".

(συνεχίζεται)

ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

 Γιώργος Χατζηαποστόλου 

(Προς τιμήν του Αγίου Βαλεντίνου και για χάρη του Αγίου Υακίνθου)

Δευτέρα, 14 Φεβρουαρίου 2022

Σε μια Ελεύθερη Πολιτεία....

Μικρό εισαγωγικό σχόλιο

Σε χαρακτικό της εποχής του -17ος αιώνας- ο Σπινόζα υπογράφεται ως: Ιουδαίος και Αθεϊστής. .Με την πρακτική της ζωής του απέρριψε την πρώτη ιδιότητά του (του Εβραίου, αφότου τον αφόρισαν) και μετονόμασε τον εαυτό του από Μπαρούχ σε Βενέδικτο, ενώ μετασκεύασε την δεύτερη ιδιότητα (αυτή του Άθεου) από "Αθεϊστής" σε "Πιστός, με Αιτία". Σέβομαι την επιθυμία του να αυτοκαθοριστεί τόσο ατομικά και πολιτικά όσο και θρησκευτικά και υιοθετώ το Βενέδικτος ως οριστικό του όνομα.

ΣΕ ΜΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ, ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΚΕΦΘΕΙ Ο,ΤΙ ΤΟΥ ΑΡΕΣΕΙ ΚΑΙ ΝΑ ΛΕΕΙ Ο,ΤΙ ΣΚΕΠΤΕΤΑΙ

Βενέδικτος Σπινόζα, Θεολογική - Πολιτική Πραγματεία, [Μέρος 4ο  - ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧ, απόσπασμα]

(1) Εάν τα μυαλά των ανθρώπων ήταν τόσο εύκολα ελεγχόμενα όσο η γλώσσα τους, κάθε βασιλιάς θα καθόταν με ασφάλεια στον θρόνο του και η αναγκαστική διακυβέρνηση θα έπαυε ' γιατί κάθε πολιτικό υποκείμενο θα διαμόρφωνε τη ζωή του σύμφωνα με τις προθέσεις των ηγεμόνων του και θα εκτιμούσε κάτι ως αληθινό ή ψευδές, καλό ή κακό, δίκαιο ή άδικο, υπακούοντας στις υπαγορεύσεις τους.  

(2) Ωστόσο, το μυαλό κανενός ανθρώπου δεν μπορεί να βρίσκεται εξ ολοκλήρου στη διάθεση κάποιου άλλου, γιατί κανείς δεν μπορεί να μεταβιβάσει πρόθυμα το φυσικό του δικαίωμα της ελεύθερης λογικής και κρίσης ή να υποχρεωθεί να το κάνει. 

(3) Για το λόγο αυτό η κυβέρνηση που επιχειρεί να ελέγξει τα μυαλά θεωρείται τυραννική και θεωρείται κατάχρηση κυριαρχίας και σφετερισμός των δικαιωμάτων των υπηκόων, το να επιδιώκει να ορίσει τι θα γίνει δεκτό ως αληθινό ή τι θα απορριφθεί ως ψευδές, ή ποιες απόψεις πρέπει να ενεργοποιούν τους ανθρώπους στη λατρεία τους προς τον Θεό. 

(4) Όλα αυτά τα ερωτήματα εμπίπτουν στο φυσικό δικαίωμα ενός ανθρώπου, από το οποίο δεν μπορεί να παραιτηθεί ούτε με τη δική του συγκατάθεση.

(5) Παραδέχομαι ότι η κρίση μπορεί να είναι προκατειλημμένη με πολλούς τρόπους, και σε σχεδόν απίστευτο βαθμό, έτσι ώστε, ενώ εξαιρείται από τον άμεσο εξωτερικό έλεγχο, μπορεί να εξαρτάται τόσο από τα λόγια ενός άλλου ανθρώπου, ώστε να λέγεται ότι είναι κυβερνώμενος από αυτόν ' αλλά, παρόλο που αυτή η επιρροή γίνεται σε μεγάλο βαθμό, ποτέ δεν έφτασε στο σημείο να ακυρώσει τη δήλωση ότι η κατανόηση κάθε ανθρώπου είναι δική του και ότι οι εγκέφαλοι είναι τόσο διαφορετικοί όσο οι ουρανίσκοι.

 (10) Επομένως, όσο απεριόριστη και αν είναι η εξουσία ενός κυρίαρχου, όσο σιωπηρά και να την εμπιστεύονται ως εκφραστή του νόμου και της θρησκείας, δεν μπορεί ποτέ να εμποδίσει τους ανθρώπους να διαμορφώνουν κρίσεις σύμφωνα με τη διάνοιά τους ή να επηρεάζονται από οποιοδήποτε δεδομένο συναίσθημα. 

(11) Είναι αλήθεια ότι έχει το δικαίωμα να αντιμετωπίζει ως εχθρούς όλους τους ανθρώπους των οποίων οι απόψεις δεν συμπίπτουν, σε όλα τα θέματα, πλήρως με τις δικές της. αλλά δεν συζητάμε για τα αυστηρά δικαιώματά του, αλλά για τη σωστή πορεία δράσης του. 

(14) Εφόσον, επομένως, κανείς δεν μπορεί να αποποιηθεί την ελευθερία της κρίσης και των συναισθημάτων του ' εφόσον κάθε άνθρωπος κατέχεται από το αναπόσπαστο φυσικό δικαίωμα να είναι κύριος των δικών του σκέψεων, έπεται ότι οι άνθρωποι που σκέφτονται με διαφορετικούς και αντιφατικούς τρόπους, δεν μπορούν, χωρίς καταστροφικά αποτελέσματα, να υποχρεωθούν να μιλούν μόνο σύμφωνα με τις επιταγές της υπέρτατης εξουσίας. 

(15) Ούτε οι πιο έμπειροι, για να μην πω τίποτα για το πλήθος, δεν ξέρουν να σιωπούν. 

(16) Η κοινή αποτυχία των ανθρώπων είναι να εκμυστηρεύονται τα σχέδιά τους σε άλλους, αν και υπάρχει ανάγκη για μυστικότητα, έτσι ώστε μια κυβέρνηση να είναι πιο σκληρή καθόσον στερούσε από το άτομο την ελευθερία του να λέει και να διδάσκει αυτό που σκέφτεται και θα ήταν [ελεγχόμενη] αν χορηγούνταν τέτοια ελευθερία. 

(17) Ωστόσο, δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι η εξουσία μπορεί να πληγωθεί τόσο από λόγια όσο και από πράξεις ' ως εκ τούτου, παρόλο που η ελευθερία που συζητάμε δεν μπορεί να στερηθεί εντελώς στα υποκείμενα, η απεριόριστη παραχώρηση της θα ήταν πολύ επιζήμια. Πρέπει, επομένως, τώρα να διερευνήσουμε πόσο μακριά μπορεί και πρέπει να παραχωρηθεί μια τέτοια ελευθερία χωρίς κίνδυνο για την ειρήνη του κράτους ή την εξουσία των κυβερνώντων. Και αυτό, είναι το κύριο αντικείμενο μου. 

(18) Προκύπτει, ξεκάθαρα, από την εξήγηση που δόθηκε παραπάνω, για τα θεμέλια ενός κράτους, ότι ο απώτερος σκοπός της κυβέρνησης δεν είναι να κυβερνά, ή να περιορίζει, με φόβο, ούτε να απαιτεί υπακοή, αλλά αντίθετα, να ελευθερώσει κάθε άνθρωπο από φόβο, ότι μπορεί να ζήσει με κάθε δυνατή ασφάλεια. με άλλα λόγια, να ενισχύσει το φυσικό του δικαίωμα να υπάρχει και να εργάζεται χωρίς να βλάπτει τον εαυτό του ή τους άλλους '  πόσο μακριά μπορεί και πρέπει να παραχωρηθεί μια τέτοια ελευθερία χωρίς κίνδυνο για την ειρήνη του κράτους ή την εξουσία των κυβερνώντων; Και αυτό, όπως είπα, είναι το κύριο αντικείμενο μου. 

(19) Όχι, το αντικείμενο της κυβέρνησης δεν είναι να μετατρέψει τους ανθρώπους από λογικά όντα σε θηρία ή μαριονέτες, αλλά να τους επιτρέψει να αναπτύξουν το μυαλό και το σώμα τους με ασφάλεια και να χρησιμοποιήσουν τη λογική τους αδέσμευτη ' ούτε δείχνοντας μίσος, θυμό ή δόλο, ούτε παρακολουθώντας με τα μάτια της ζήλιας και της αδικίας. 

(20) Στην πραγματικότητα, ο ουσιαστικός στόχος της κυβέρνησης είναι η [δική της] ελευθερία [κινήσεων και αποφάσεων].

Βενέδικτος Σπινόζα

Βιβλιογραφία

Βενέδικτος Σπινόζα, Πραγματεία για τη διόρθωση του νου, μτφρ. Βασιλική Γρηγοροπούλου, Βernard Jacquemart, Εκδ. Πόλις 2012, σ.σ. 224. https://www.gutenberg.org/files/1016/1016-h/1016-h.htm

Βενέδικτος Σπινόζα, Ηθική, μτφρ. Βανταράκης Ευάγγελος, Εκδ. Εκκρεμές 2008, σ.σ. 552. Project Gutenberg 2017,  https://www.gutenberg.org/files/3800/3800-h/3800-h.htm

Βενέδικτος Σπινόζα, "Θεολογική-Πολιτική Πραγματεία", μτφρ. Ι.Α. Στυλιανού, Εκδ. Πατάκης  2013, σ.σ. 300. Project Gutenberg 2021 [Μέρη 1, 2, 3, 4]  https://www.gutenberg.org/ebooks/search/?query=Spinoza&submit_search=Go%21

Βενέδικτος Σπινόζα & Ιωσήφ Ράτνερ (επιμ), Η φιλοσοφία του Σπινόζα, Εκδοτική Εταιρία Tudor - Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής 1926, Project Gutenberg 2010, σ.σ. 300.  https://www.gutenberg.org/files/31205/31205-h/31205-h.htm

(Επιλογή αποσπασμάτων, προσθήκες μέσα σε αγκύλες,

Γιώργος Χατζηαποστόλου)

Ernest Renan και Virginia Woolf ' δύο συμπολίτες "εκ μεταγραφής"

                        (Virginia Woolf ,1882-1941)                           (Ernest Renan, 1823-1892)

Μια ασυνήθιστη παρεξήγηση, που επαναλήφθηκε αρκετές φορές, με ώθησε να σημειώσω πρώτα στο χαρτί και μετά στην οθόνη του υπολογιστή που έχω μπροστά μου, σκέψεις σχετικά με την όποια συνάφεια μπορεί να έχουν τα Χριστιανικά Κείμενα και η αρχαία Ελληνική Γραματεία. Μου συνέβη, λοιπόν, το παρακάτω περίεργο γεγονός: στις πεζοπορίες μου στο κέντρο της Αθήνας: όποτε συνέβαινε να κινούμαι στους χώρους γύρω από την Ακρόπολη ' στην αγορά της οδού Αθηνάς, στο Θησείο ή στην Πλάκα, όπου η θέα δεν εμποδιζόταν από τα κτίρια και αντίκρυζα ξαφνικά αφηρημένος-πάνω, ψηλά- την Ακρόπολη, τα τρία δάχτυλά μου ενώνονταν και προετοιμαζόμουν να κάνω το Σημείο του Σταυρού, όπως όταν περνάμε μπροστά από ναούς' την τελευταία στιγμή συγκρατούσα το χέρι μου σκεπτόμενος: Όχι, είναι ειδωλολατρικός ναός! Και αμέσως χαμογελούσα γιατί η Ακρόπολη μου είναι το ίδιο οικεία με οποιαδήποτε εκκλησία της πόλης μου. Επόμενο ερώτημα: ποιός είναι ο σκελετός της αρχαίας ελληνικής παράδοσης; Απάντηση: Μα, η αρχαία ελληνική γλώσσα και τα μνημεία! 

Εμείς, λοιπόν, ως άμεσοι ή και έμμεσοι (μετά από τόσες εθνολογικές προσμίξεις στο πέρασμα των αιώνων) κληρονόμοι, είμαστε τυχεροί γιατί γεννηθήκαμε σε αυτή τη χώρα και διδαχθήκαμε -πρώτα στο σχολείο και ύστερα μελετώντας με δική μας πρωτοβουλία- την Αρχαία Ελληνική Γρμματεία! 

Τι ωραία που ακούγεται αυτή η φράση ' όμως, δυστυχώς, παρέμεινε ευχή! Είναι κοινό μυστικό πως η παιδεία που παρέχεται από τα πρότυπα δημόσια ή τα ακριβά ιδιωτικά σχολεία δεν αγγίζει τη μεγάλη μάζα των δημόσιων σχολείων, όπου οι μαθητές εκπαιδεύθηκαν να μάθουν τη γραμματική και το συντακτικό της αρχαίας γλώσσας, μόνο. Άρα, οι ξένοι, που δεν είναι -τοπικά- τόσο κοντά στην Ελλάδα , όσο εμείς οι γηγενείς, θα έχουν πλήρη άγνοια της αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας! Επομένως, μας επιτρέπεται να φουσκώσουμε από εθνική υπερηφάνεια και να καμαρώνουμε για την παράδοση της γλώσσας μας! 

Πράγματι, αυτό κάνουμε οι περισσότεροι από εμάς για χρονικό διάστημα ολόκληρων γενεών. Γιατί, πολλοί καλλιεργημένοι ξένοι γνωρίζουν απείρως καλύτερα από εμάς -αν όχι την πρωτογενή αρχαία γλώσσα- πάντως, την αρχαία Ελληνική Γραμματεία. 

Είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των βαθιά καλλιεργημένων ανθρώπων, όπως για παράδειγμα των επιστημόνων ή των λογοτεχνών, να ξεκινούν τις μελέτες τους από σωστή βάση ' και αυτή η βάση δεν είναι άλλη παρά η αναγνώριση της άγνοιάς τους σε θέματα πέρα από την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου τους. 

Ο σπουδαίος θεολόγος και φιλόλογος, Γάλλος, Ερνέστος Ρενάν και η Αμερικανίδα πρωτοπόρος του μοντερνισμού στη λογοτεχνία Βιρτζίνια Γουλφ, σε δύο κείμενά τους, που τιτλοφόρησαν "Προσευχή στην Ακρόπολη" και "Σχετικά με την έλλειψη γνώσης Ελληνικών", αντίστοιχα, γράφουν χωρίς φόβο αλλά με πάθος για την ερευνητική τους περιπέτεια σχετικά με την αναζήτηση των πολιτισμικών καταβολών του δυτικού πολιτισμού που βασίζεται σε σημαντικό βαθμό στον αρχαίο Ελληνικό πολιτισμό.

Πρόκειται για ανθρώπους που, θα έλεγε κάποιος πως πιθανότατα δεν μπορούν να έχουν αρκετά κοινά σημεία ώστε να επιχειρηθεί μια σύγκριση των κειμένων τους. 

Η πρώτη εντύπωση είναι πως έζησαν σε διαφορετικές ηπείρους (Ευρώπη και Η.Π.της Αμερικής), διαφορετικούς αιώνες, άρα κάτω από διαφορετικές κοινωικές, οικονομικές και πολιτιστικές συνθήκες και ανήκαν σε  διαφορετικά φύλα. Η γυναίκα ήταν μια λογοτέχνιδα που πίστευε στην αξία του φύλου της και μαχόταν για την ισονομία όλων των ανθρώπων και ο άνδρας πιο παραδισιακός αλλά όχι λιγότερο επαναστατικός, τόλμησε να ερευνήσει καίρια θεολογικά ζητήματα όπως, για παράδειγμα, αυτά που κατέγραψε στο βιβλίο του Η ζωή του Ιησού. Εκεί προσπάθησε, με σημαντική επιτυχία, να θεμελιώσει ζητήματα γνώσης και πίστης σε αμιγή επιστημονική βάση, μέσα από την έρευνα στο πεδίο.

Παρόλες τις επιφανειακές διαφορές τους, η αγάπη τους για τον άνθρωπο, τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό, τους έφερε, κατά τη γνώμη μου, τόσο κοντά, ώστε να μοιάζουν "συναγωνιστές" στον στίβο της ζωής σε μια μακρόχρονη αλλά ουσιατική "σκυταλοδρομία" διάρκειας ενός και μισού αιώνα περίπου (από τις αρχές του 19ου αιώνα, έως τα μέσα του 20ού).

Δυστυχώς, αυτό που δεν τόλμησα ποτέ να κάνω εγώ -δηλαδή να προσευχηθώ μπροστά στην Ακρόπολη- το έκανε ο σπουδαίος δάσκαλος Ερνέστος Ρενάν σε μια επίσκεψή του στην Αθήνα. 

Ευτυχώς, αυτό που δεν δίστασα να ομολογήσω πριν από λίγα χρόνια, δηλαδή την ουσιαστική άγνοιά μου της αρχαίας γλώσσας, το έκανε ο Βιρτζίνια Γουλφ πριν από έναν σχεδόν αιώνα. 

Χάρηκα να διαβάσω τα δύο βιβλία που προανέφερα -και όχι μόνο αυτά- των δύο αγαπημένων συγγραφέων πρόσφατα, αναζητώντας στην πραγματικότητα ένα "συγχωροχάρτι" για το βαρύ ατόπημα της άγνοιάς μου. 

Συνθέτω ένα απόσπασμα με δικά τους λόγια από τα δύο βιβλία  για να δώσω ένα μικρό δείγμα της αξίας τους:

....παρασυρμένος στο ρεύμα του αιώνα στον οποίο ζούσα και για τον οποίο βρισκόμουν σε πλήρη άγνοια, ξαφνικά αποκαλύφθηκε στο βλέμμα μου ένα θέαμα τόσο μυθιστορηματικό για εμένα όσο θα ήταν η κοινωνία του Κρόνου και της Αφροδίτης για οποιονδήποτε προσγειώθηκε σε αυτούς τους πλανήτες. [....] Η εντύπωση που μου έκανε η Αθήνα ήταν η πιο δυνατή που ένιωσα ποτέ.[...] Είχα μπροστά στα μάτια μου το ιδανικό της ομορφιάς αποκρυσταλλωμένο στο μάρμαρο του Πεντελικού βουνού. Μέχρι τότε πίστευα πως η τελειότητα δεν υπήρχε σε αυτό τον κόσμο ' [...] Εδώ και αρκετό καιρό είχα πάψει να πιστεύω στα θαύματα... το μοναδικό πεπρωμένο του εβραϊκού λαού που οδηγεί στον Ιησού και τον Χριστιανισμό, μου φαινόταν να στέκει μόνο του. Και τώρα ξαφνικά προέκυψε δίπλα στο εβραϊκό θαύμα το ελληνικό θαύμα ... Η θέα της Ακρόπολης έμοιαζε με αποκάλυψη του Θείου, όπως αυτή που έζησα όταν, κοιτάζοντας την κοιλάδα του Ιορδάνη, ... ένιωσα για πρώτη φορά τη ζωντανή πραγματικότητα του Ευαγγελίου. [....] Αυτή η αποκάλυψη αληθινής και απλής μεγαλοπρέπειας πήγε στην ίδια μου την ψυχή. 

Η προσευχή που είπα στην Ακρόπολη όταν κατάφερα να καταλάβω την τέλεια ομορφιά της: " [....] Είσαι αληθινή, αγνή, τέλεια. Το μάρμαρό σου είναι πεντακάθαρο. Αλλά και ο ναός της Αγίας Σοφίας, που βρίσκεται στο Βυζάντιο, παράγει θεϊκό αποτέλεσμα με τα τούβλα και τα κονιάματά του.Είναι η εικόνα του θησαυρού του ουρανού. [....] Ένα τεράστιο ρεύμα που ονομάζεται Λήθη μας σπρώχνει προς τα κάτω σε μια ανώνυμη άβυσσο. [...] Τα δάκρυα όλων των εθνών είναι αληθινά δάκρυα. Τα όνειρα όλων των σοφών αποτελούν ένα δεμάτι αλήθεια ' όλα τα πράγματα εδώ κάτω είναι απλά σύμβολα και όνειρα. Οι θεοί περνούν σαν άνθρωποι και δεν θα ήταν καλό να είναι αιώνιοι. [...] 

E.R. Η ζωή του Ιησού

Γιατί είναι μάταιο και ανόητο να μιλάμε για γνώση Ελληνικών,αφού λόγω της αγνοιάς μας ...δεν ξέρουμε πως ακούγονται οι λέξεις ή πού πρέπει να γελάμε ή πώς οι ηθοποιοί ενέργησαν και ανάμεσα σε αυτόν τον ξένο λαό και σ' εμάς δεν υπάρχει μόνο διαφορά φυλής και γλώσσας αλλά μια έντονη παραμόρφωση της παράδοσης. Ακόμα πιο παράξενο είναι ότι θα πρέπει να ξέρουμε ελληνικά, να προσπαθούμε να μαθαίνουμε ελληνικά και να σχηματίζουμε πάντα κάποια έννοια του ελληνικού νοήματος βασιζόμενοι σε οποιεσδήποτε ασυνάρτητες πιθανότητες από τις οποίες εξαρτάται και τον βαθμό ομοιότητάς του με την πραγματική σημασία των ελληνικών... Η ιδιότητα που μας χτυπάει για πρώτη φορά στην ελληνική λογοτεχνία είναι η αστραπιαία, χλευαστική, κοινωνική συμπεριφορά ... [....] η διαφορά κλίματος... Είναι η ευχαρίστηση και το καλό το ίδιο;Μπορεί η αρετή να διδαχθεί; Η αρετή είναι γνώση;   [....] Εδώ τους συναντάμε πριν τα συναισθήματά τους να φθαρούν σε ομοιομορφία. Εδώ ακούμε το αηδόνι του οποίου το τραγούδι αντηχεί μέσα από την αγγλική λογοτεχνία τραγουδώντας στη δική τους ελληνική γλώσσα. Για πρώτη φορά ο Ορφέας με το λαούτο του κάνει ανθρώπους και θηρία να τον ακολουθούν. [...] Βλέπουμε τα τριχωτά καστανόξανθα κορμιά να παίζουν στο φως του ήλιου ανάμεσα στις ελιές, που δεν ποζάρουν με χάρη σε πλίνθους από γρανίτη στους χλωμούς διαδρόμους του Βρεττανικού Μουσείου.

Με τον ήχο της θάλασσας στα αυτιά τους, αμπέλια λιβάδια και ρυάκια γύρω τους, γνωρίζουν ακόμα περισσότερο από εμάς μια αδίστακτη μοίρα. Υπάρχει μια θλίψη στο βάθος της ζωής που δεν προσπαθούν να μετριάσουν. [...] ...είναι στους Έλληνες που στρέφουμε το βλέμμα όταν έχουμε βαρεθεί την ασάφεια, τη σύγχιση και τον Χριστιανισμό ... τις παρηγοριές της δικής μας εποχής.  

V.W. Ο κοινός αναγνώστης

 

Έτσι, από τη μια πλευρά, κατέληξα να διαπιστώσω για άλλη μια φορά πως μακριά από κάθε θρησκοληψία, "η ζωή του Ιησού" είναι ζωντανή και παρούσα και στην εποχή μας. Από την άλλη, με ανακούφιση διαπίστωσα πως παρότι είμαι "κοινός αναγνώστης" δεν είμαι συνηθισμένος. Γενικεύοντας, τέλος θα ήθελα να συμπληρώσω πως συναισθάνομαι να μην με αντιπροσωπεύουν οι όροι: "απλός πολίτης" και "μέσος άνθρωπος", όχι μόνο επειδή στην πράξη δεν υπάρχουν, αλλά κυρίως γιατί χρησιμοποιούνται κατά κόρον από την πολιτική εξουσία, την οικονομική διαχείριση και την επικοινωνιακή αυθαιρεσία για να ομαδοποιήσουν τους ανθρώπους και δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα. 

Γιώργος Χατζηαποστόλου

 

Είμαι, ό,τι νιώθω όταν πράττω.

Πηγή: Γιάννης Ψυχάρης, Το ταξίδι μου, Εκδ. Εστία; 1905, (σ. 13), διαθέσιμο στον τόπο:  

https://www.dropbox.com/s/wklu979uuv6tgub/%CE%A4%CE%BF%20%CF%84%CE%B1%CE%BE%CE%AF%CE%B4%CE%B9%20%CE%BC%CE%BF%CF%85%20-%20%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82%20%CE%A8%CF%85%CF%87%CE%AC%CF%81%CE%B7%CF%82.pdf?dl=0 

 

Το "παράλογο" είναι ηθικό ή ανήθικο;

 

                           Ο Σίσυφος                                                              Ο Προμηθέας

Η θεωρία του ανερμήνευτου (σύμφωνα με τα συμπαντικά κριτήρια) και η θεωρία του παράλογου (σύμφωνα με τα κριτήρια της ανθρώπινης λογικής)

Προμηθέας και Σίσυφος (το παράδειγμα και το αντιπαράδειγμα) ' δύο εγχειρήματα θέωσης του ανθρώπου

Αφετηρία: Το παράδειγμα ζωής (και θανάτου) ανθρώπων όπως ο Καμύ, που προσπαθώντας να ερμηνεύσουν τον Κόσμο καταλήγουν, τελικά, να τεκμηριώσουν γιατί έχουν άδικο στην ηθική θεωρία που προτείνουν, είναι υπέροχο, συγκινητικό και βαθιά ανθρώπινο. Παρακολουθώντας την πνευματική τους πορεία, θεωρώ πως γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι κι ας διαπιστώσαμε πως, εν τέλει, βιώσαμε άλλη μια αποτυχημένη απόπειρα να θεοποιηθούμε, μέσα από νοητικά λογικές υπαρξιακές διαδικασίες.

Μύθος: Το κατάλληλο παράδειγμα του αρχαίου Κορίνθιου βασιλιά - του Σίσυφου, που ξεγέλασε επανειλημμένα  τους θεούς για να επανέλθει στη ζωή, αξιοποιήθηκε από τον συγγραφέα για να αποδείξει πως ο άνθρωπος οφείλει -λόγω σωματικής υπόστασης- να επιδιώκει τη βίωση της ζωής του ' είναι μοναδικός και απόλυτος δημιουργός της μοίρας και της ιστορίας του ' είναι έξυπνος, καλλιεργημένος και προ πάντων γεννημένος για να είναι ελεύθερος. 

Χώρος: Ένας κόσμος όπου κυριαρχεί το υλικό -που ονομάζεται εδώ πραγματικό- και αποτελείται από τον άνθρωπο και τα πράγματα (άλλα ζωντανά όντα, αντικείμενα). 

Χρόνος: άπειρος (αντικειμενικά ακαθόριστος - υποκειμενικά καθορισμένος, σύμφωνα με ανθρώπινα κριτήρια)

Ερμηνεία του Κόσμου: Λογική (οτιδήποτε δεν εξηγείται με τη λογική επεξεργασία ονομάζεται "παράλογο" και ουσιαστικά δεν έχει ούτε υπόσταση ούτε λόγο και έννοια ύπαρξης). Στο έργο του Καμύ που καταπιάνεται με την ερμηνεία του κόσμου απουσιάζει η Θρησκεία, η Μεταφυσική, η Φιλοσοφία, ενώ ο συγγραφέας χρησιμοποιεί και τα τρία, αλλά παραμερίζοντάς το "σώμα τους", ή αξιοποιώντας -επιλεκτικά- στοιχεία και των τριών για να αποδείξει την ανυπαρξία τους. 

Θάνατος: Ο συγγραφέας που προέβλεψε για τον εαυτό του έναν θάνατο που έμοιαζε με αυτοκτονία (πόσο τυχαίο ήταν άραγε το αυτοκινητιστικό ατύχημα που του στέρησε τη ζωή;), θεωρώ πως δεν θα άντεχε  τη διαδικασία της γήρανσης και την αναμονή ενός θανάτου από φυσικά αίτια ' θα ήταν, ίσως, μια δοκιμασία υπερβολικά παρατεταμένη και σκληρή για την λογική-παράλογη θεωρία του περί κόσμου και ζωής. Αν παρέμενε στη ζωή έως τα βαθιά του γεράματα, φαντάζομαι τον Καμύ να μοιάζει με τη φιγούρα του Μπέρτραντ Ράσσελ (χωρίς την έπαρση της αυθεντίας) και να προσεγγίζει όχι πια το παράλογο, αλλά το άτοπο και το ανερμήνευτο. Ο Καμύ μοιάζει να πέθανε, κατά τη γνώμη μου,  με τον συγκεκριμένο  τρόπο, για να μην κατηγορηθεί, ίσως, για ασυνέπεια απέναντι στην υπαρξιακή ψυχολογική και κοινωνική θεωρία του παραλόγου που εκπροσωπούσε μαζί με τον Σαρτρ, ή ακόμα περισσότερο, για να την επαληθεύσει στον απόλυτο βαθμό. 

Ιστορική παρουσία και στοιχεία ψυχολογίας των Γάλλων και των Γαλλίδων 

Με αφετηρία την ατελή και αποσπασματική εικόνα των πνευματικών, ειδικότερα, ανθρώπων αυτής της χώρας, που έχω σχηματίσει από την επαφή μου με Γαλλικής καταγωγής φίλους και φίλες στην Ελλάδα, καθώς και τη γνώση μου από τη μελέτη της Γαλλικής Λογοτεχνίας, της Τέχνης, του Θεάτρου και της Φιλοσοφίας, δοκιμάζω να υποστηρίξω τα ακόλουθα:

Διακρίνω, πίσω από μια διακριτικά κυμαινόμενη τάση αυτοπροβολής, έναν θεμελιώδη, ενδόμυχο σχεδόν, φόβο των Γάλλων ηγετών να εγκαθιδρύσουν οποιαδήποτε μορφή εξουσίας που να παραπέμπει στην Μοναρχία, την Παλινόρθωση της Βασιλείας και οποιαδήποτε άλλης μορφής αυταρχική διακυβέρνηση που οδήγησε, άλλωστε, στη Γαλλική Επανάσταση. Οι πολίτες θέλουν να έχουν την τύχη στα χέρια τους ή προτιμούν να την αναθέτουν σε χέρια πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών τους οποίους μπορούν να ελέγξουν με τα γνωστά δημοκρατικά μέσα (εκλογές, απεργίες, κοινωνικές κινητοποιήσεις). Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του στρατηγού Ντε Γκωλ που προτάθηκε από τους πολίτες ως ένα πρόσωπο που παραμέριζε τους φόβους και ενίσχυε τις προσδοκίες των Γάλλων, στον ρόλο ενός δημοκρατικού-στρατιωτικού μεταπολεμικού σωτήρα. Όλα αυτά θεωρώ πως τα επιδιώκουν οι Γάλλοι και οι Γαλλίδες γιατί, πιθανότατα, θέλουν να αισθάνονται ουσιαστικά ελεύθεροι.

Η Γαλλία, σε αντίθεση με χώρες όπως η Ελλάδα, ως μια κατεξοχήν δημοκρατική και πολιτιστική χώρα (παρά - και παράλληλα με- την αποικιακή εκδοχή της), επιτρέπει στους πολίτες της να μορφωθούν, ενθαρρύνει την παιδευτική διαδικασία από το νηπιαγωγείο ως την επαγγελματική ένταξη των αποφοίτων της στην αγορά εργασίας και απομονώνει οποιεσδήποτε ρατσιστικές ή φυλετικές τάσεις τείνουν να επηρεάσουν την γαλλική κοινωνική ζωή στο σύνολό της (με εξαίρεση την άνοδο της ακροδεξιάς τις τελευταίες δεκαετίες). Αποτέλεσμα αυτής της πολιτισμικής ελευθερίας είναι οι γυναίκες να αναπτύσσονται ατομικά, πνευματικά και κοινωνικά σε βαθμό που να υποσκελίζουν σε αρκετές περιπτώσεις τους άνδρες συναδέλφους τους σε όλες τις ανώτερες και ανώτατες επαγγελματικές, κοινωνικές και πολιτικές θέσεις της χώρας.

Επειδή, όμως, η Γαλλική, όπως και οι περισσότερες ευρωπαϊκές, αμερικανικές και άλλες κοινωνίες ανά τον κόσμο, παραμένουν και στις μέρες μας ανδροκρατικές, η αντίδραση των ανδρών στην αυξανόμενη καταξίωση των γυναικών εκδηλώνεται με μια τάση μείωσης, παρενόχλησης ή υποτίμησης των γυναικών ώστε να ανακοπεί η ανοδική πορεία τους σε ανώτερα αξιώματα. Οι άνδρες επιδιώκουν την σεξουαλική ελευθερία που συνδυάζει την ατομική, την κοινωνική και την πολιτική ελευθερία και οι γυναίκες στοχεύουν την σεξουαλική, την επαγγελματική και την κοινωνική ελευθερία που παραπέμπει στην ατομική ελευθερία. Η ταινία: "Οι 50 αποχρώσεις του γκρί" είναι αντιπροσωπευτική των συμπλεγμάτων της ανδρικής επαγγελματικής, κοινωνικής και ερωτικής συμπεριφοράς.

Συνοψίζοντας, θα μπορούσαμε να πούμε πως σχεδόν  κάθε Γάλλος δημοκρατικός, πολιτικός ηγέτης, αλλά και απλός πολίτης, στις τρεις τελευταίες δεκαετίες, αποποιείται τον πιθανό ρόλο ενός εν δυνάμει δικτατορίσκου, γιατί αυτό αντιβαίνει στην πολιτισμική και κοινωνική του κουλτούρα ' βρίσκει διέξοδο, και υποκατάστατο άσκησης μιας αυταρχικής πολιτικής εξουσίας, στην αναζήτηση της φυλετικής του ταυτότητας, δηλαδή, μια προσπάθεια να επιβληθεί ως κυρίαρχο αρσενικό πάνω στην θηλυκή σύντροφό του, στην προσωπική του ζωή, είτε εντός είτε εκτός πλαισίων γάμου' στην πρώτη κατηγορία ανήκουν ο Νικολά Σαρκοζί και ο Μανουέλ Μακρόν και στη δεύτερη ο Φρανσουά Ολλάντ. Και οι τρεις αυτοί πολιτικοί θέλοντας να διασκεδάσουν τη συνειδητοποίηση της ανεπάρκειάς τους να γίνουν μεγάλοι ηγέτες, βίωσαν την πορεία τους στο ανώτατο πολιτειακό επίπεδο ως μια "παρατεταμένη σχολική εκδρομή" στην οποία απουσίαζαν οι σχολικοί συνοδοί  -επιτηρητές. Ο Σαρκοζί επέλεξε ως σύντροφο μια εντυπωσιακή ως εμφάνιση και απελπιστική ως διανοητική υπόσταση γυναίκα από τον χώρο της μόδας ' ο Ολλάντ αποτυγχάνοντας να χαλιναγωγήσει μια γυναίκα με προσωπικότητα (την Σεγκολέν Ρουαγιάλ) επέλεξε μια φαινομενικά αφελή και πολύ γλυκιά -λόγω της άγνοιάς της- φιλενάδα και τέλος, ο Μακρόν επέλεξε μια μεγαλύτερή του ηλικιακά σύζυγο (μια καλλιεργημένη γυναίκα), όχι, κατά τη γνώμη μου λόγω ευρύτητας κουλτούρας, αλλά για να "διασφαλίσει" μια πάγια και μακρόχρονη πεποίθηση πως θα είναι επιθυμητός ως άνδρας και επομένως αξιόλογος ως άνθρωπος, τροφοδοτώντας εσαεί μια ψευδαίσθηση ναρκισσισμού. Το παράλογο ως κίνητρο για την αναζήτηση μιας επίφασης ελευθερίας.

Ο Αλμπέρ Καμύ, 50 χρόνια πριν, ως πρωτοπόρος αυτής της τάσης, μαζί με τον Σαρτρ, δηλαδή μιας παρερμηνείας της ατομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής απελευθέρωσης, μέσα από την αμιγή λογική επεξεργασία του ανθρώπινου νου, επιχείρησε να εξηγήσει την ουσία της ανθρώπινης υπόστασης και το νόημα της ζωής, έξω από τον χώρο και τον χρόνο, αξιοποιώντας επιλεκτικά, στοιχεία από την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού που προηγήθηκε αιώνες πριν. Η ταύτιση της ελευθερίας με την αναρχία (χωρίς βία), ως αφετηρία της θεωρίας του παραλόγου,  είναι εντελώς άτοπη και άρα αβάσιμη' ακόμα και η ζούγκλα έχει ιεραρχία εξουσίας και κανόνες. Όσο για το Σύμπαν που μας περιβάλλει ή για να το πούμε με λιγότερη έπαρση: "στο οποίο ανήκουμε" έχει κανόνες λειτουργίας "παράλογους" κατά την ανθρώπινη λογική, αλλά απόλυτα συνεπείς με τη συμπαντική πραγματικότητα.

Ο Καμύ τερμάτισε την πνευματική πορεία του Ντεκάρτ, από το: "Σκέπτομαι, άρα υπάρχω" στο: "Παρότι σκέπτομαι, δεν υπάρχω" ή με άλλα λόγια: "Καταλήγω στη λογική διαπίστωση πως ζούμε σε έναν παράλογο κόσμο". 'Ηθελε, λέει, να είναι ελεύθερος..." όπως έγραφε ο Καζαντζάκης, αλλά δεν χρειάζεται να τον σκοτώσετε, αναλαμβάνει ο ίδιος την ευθύνη του θανάτου του, με όποια μορφή και αν τελικά συμβαίνει (ατύχημα ή αυτοκτονία!)

Ο Θεός συγχωρεί αυτούς που με συνέπεια, εντιμότητα και επιμονή διακηρύττουν πως δεν πιστεύουν σε τίποτα και πεθαίνουν στο όνομα αυτού του "Τίποτα" γιατί, τελικά αποδεικνύεται πως πιστεύουν σε "Κάτι", έστω κι αυτό το Κάτι είναι το "Τίποτα", το κενό, το "Ανύπαρκτο" που είναι, όμως, ταυτόχρονα και τόσο "Υπαρκτό" σαν ένα άδειο, άυλο "Δοχείο".

Οι πιο συνεπείς από αυτούς -όπως ο Καμύ, ο Σάρτρ και άλλοι, που παρά τις επαναλαμβανόμενες εκκλήσεις δεν έπιασαν τον μίτο της Αριάδνης (πίστη) για να βγουν από τον λαβύρινθο της ζωής, αναλαμβάνουν την ευθύνη για τον χαμό τους και ασυνείδητα αποποιούνται κάθε δικαίωμα να κατηγορήσουν τον "κατασκευαστή του λαβυρίνθου" (Θεό) πως δημιούργησε, κατά τη γνώμη τους, τον Κόσμο, ως μια παράλογη δομή χωρίς αρχές και κανόνες, επειδή δεν κατανοούν τη μορφή, την ουσία και τη σκοπιμότητά τους. 

Γιώργος Χατζηαποστόλου 

Πηγές: 
Αλμπέρ Καμύ, Ο μύθος του Σισύφου (δοκίμιο πάνω στο παράλογο), μτφρ. Βαγγέλης Χατζηδημητρίου, Εκδ. Μπουκουμάνης 1973, σ.σ. 164 
Αλμπέρ Καμύ, Ο επαναστατημένος άνθρωπος, μτφρ. Τζούλια Τσακίρη, Εκδ. Μπουκουμάνης 1971, σ.σ. 382.

Με μεθοδικότητα και υπομονή, όλοι μπορούν να μαθαίνουν

 

"Μαθησιακές δυσκολίες και προβλήματα κοινωνικής προσαρμογής γηγενών και αλλοδαπών μαθητών στην Ελλάδα σήμερα"

Αυτό ήταν, σε γενικές γραμμές, το πλαίσιο του θέματος μιας διάλεξης που είχε δώσει η κυρία Μαρία - Μάρθα Φλωράτου στις αρχές της δεκαετίας του 2010 και έτυχε να παρακολουθήσω. Μια γοητευτική γυναίκα, με ένα διακριτικό, πραγματικά (και όχι δήθεν) πνευματώδες χαμόγελο, που δεν φοβόταν να κοιτάξει στα μάτια κάθε θεατή - ακροατή της συνάντησης σαν να περίμενε από αυτόν να παράγει από στιγμή σε στιγμή ένα "μικρό θαύμα" χωρίς να βιάζεται και χωρίς να ανυπομονεί για το αποτέλεσμα. 

Μιλήσαμε σε μια μικρή παρέα που δημιουργήθηκε μετά το τέλος της εκδήλωσης, συστηθήκαμε,  ανταλλάξουμε χειραψία, γιατί δεν υπήρχε τότε ο φόβος του κορωνοϊού, αλλά δεν μας έλειψε η ζεστασιά της "σωματικής επαφής" καθώς σε όλη τη διάρκεια της συνομιλίας, μας είχε αγκαλιάσει με το βλέμμα της. Η παρουσία της ξεδίπλωνε τη γλώσσα του σώματος σε πλήρη και απροκάλυπτη έκθεση.

Αργότερα, διάβασα το βιβλίο της: "Μαθησιακές δυσκολίες και όχι τεμπελιά" εκδ. Οδυσσέας (2009),. Πρόκειται για έναν πρακτικό οδηγό για γονείς και δασκάλους αλλά που αφορά άμεσα τα παιδιά με μαθησιακά προβλήματα που στη συνέχεια προκαλούν δυσχέρειες κοινωνικής προσαρμογής.

Το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου, πέρα από τις ασκήσεις του, σε καρτέλες, που βοηθούν σημαντικά τα παιδιά να ξεπεράσουν τις δυσκολίες μάθησης, είναι το "πνεύμα" της ελευθερίας, της δημιουργικότητας και της πρακτικότητας που διαπερνά αυτό το εξαιρετικό μαθησιακό βοήθημα.

Βιβλία όπως αυτό της κυρίας Φλωράτου έρχονται να ανανεώσουν και να επικαιροποιήσουν κλασικά πανεπιστημιακά συγγράμματα, όπως  την Κλινική και την Εξελικτική ψυχολογία του Ι.Ν. Παρασκευόπουλου, καθώς και τη Νοητική καθυστέρηση του ίδιου συγγραφέα και είναι απαραίτητα για γονείς, ειδικούς παιδαγωγούς και αναγνώστες που επιδιώκουν να κατανοούν βαθιά και να συμβάλλουν σε έναν βαθμό στην μείωση και  στην εξάλειψη των μαθησιακών δυσκολιών που αντιμετωπίζουν αρκετά παιδιά στην εποχή μας.

Γιώργος Χατζηαποστόλου 

Γιατί δεν έζησα

 

Φιόντορ Ντοστογιέφσκι : Σημειώσεις από το Υπόγειο 

Χρίστος Τσάγκας, Larry Cedar, Άρης Σερβετάλης - Φλομαρία Παπαδάκη 

Τρεις τρόποι παράστασης ενός κλασικού έργου της Ρωσικής Λογοτεχνίας. 

Μια παλιότερη Ελληνική προσέγγιση του Χ. Τσάγκα που με πλησιάζει περισσότερο σαν Έλληνα θεατή γιατί ο "δικός του ήρωας" είναι πιο κλειστοφοβικός, πιο ενοχικός, χωρίς τάση αυτοπροβολής και με διάθεση να υπηρετήσει το κείμενο με ταπεινότητα και συστολή.

Ο Larry Cedar με μια έντονη διάθεση να απορροφήσει από την πρώτη στιγμή την προσοχή του θεατή, "παίζοντας" με τρεις -τουλάχιστον τοποθετήσεις: εμπλεκόμενος, αποστασιοποιημένος, και παρατηρητής (των δύο προηγούμενων). Και όλα αυτά για να δείξει στον θεατή πως είναι "έντιμος" αφού δεν του "κρύβει τίποτα", πως είναι "έξυπνος" αφού τα "προείδε όλα", και τέλος, αξιόπιστος αφού δεν αναμιγνύεται ως ενεργό πρόσωπο στην εξέλιξη της αφήγησης του έργου.

Η σύγχρονη Ελληνική προσέγγιση του Α. Σερβετάλη (κυρίως) και της Φ. Παπαδάκη με εξέπληξαν ευχάριστα. Είναι μια ενδιάμεση προσέγγιση μεταξύ της παλιότερης Ελληνικής και της Αγγλικής εκδοχής. Η άρθρωση του Σερβετάλη είναι καταπληκτική . Τα τελευταία χρόνια δεν είναι μόνο ένας εξαιρετικός ηθοποιός αλλά και ένας αναγεννημένος άνθρωπος. 

Όσο για το περιεχόμενο του έργου, θα μπορούσε να αναπαραστήσει δύο "συνεδρίες" ψυχανάλυσης με τον Freud κρυμμένο -όχι πίσω από τον πρωταγωνιστή- αλλά, μάλλον σε ένα διπλανό δωμάτιο να κρυφακούει, χωρίς να ερωτά τίποτε και επιτρέποντας στον εξεταζόμενο να μην είναι ξαπλωμένος στο κρεβάτι (καθώς καναπές δεν προβλεπόταν στη σκηνή), αλλά να κινείται "κατά βούληση" ή, για να ακριβολογήσουμε περισσότερο "κατά διάθεση". 

Τέτοια μεγάλα έργα, όπως το Υπόγειο, οι Λευκές Νύχτες και άλλα έργα του Ντοστογιέφσκι, έχουν αποτελέσει -κατά τη γνώμη μου- πηγή έμπνευσης και για σύγχρονα έργα όπως το: "Διαλέξεις Αθλιότητας" του Γιάννη Τσίρου που είχε παρουσιάσει με μοναδικό τρόπο πριν από μερικούς χειμώνες στο Θέατρο Τέχνης ο  Θανάσης Παπαγεωργίου.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

Η Εκκλησία ανήκει στους πιστούς....

....και όχι -αυτοδικαίως- στην ηγεσία της Εκκλησίας.

Οι Άγιοι ανήκουν πρώτα στον Θεό και μετά στην Εκκλησία. Εκκλησία είναι οι άνθρωποι που πιστεύουν στον Θεό και όχι -καθόλου, μάλιστα- οι άνθρωποι που ακολουθούν την Εκκλησία ως "Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου" Η  ηγεσία της Εκκλησίας αντιπροσωπεύει τους υψηλόβαθμους ιερείς που την εκπροσωπούν και όχι τους "λαϊκούς" οι οποίοι, άλλωστε δεν την εκλέγουν ούτε με άμεσες ούτε με έμμεσες δημοκρατικές διαδικασίες. 

Τρία βιβλία που προηγήθηκαν της ταινίας, αλλά δεν την ανταγωνίζονται ' τη συμπληρώνουν:

Σώτος Χονδρόπουλος, Ο άγιος του αιώνα μας (Ο όσιος Νεκτάριος Κεφαλάς) -αφηγηματική βιογραφία, Εκδ. Μονής Αγίας Τριάδος Αιγίνης 1971, σ.σ. 294+6 φωτογραφίες.

Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος, Αγ. Νεκταρίου Αιγίνης, Πρακτικά Διορθοδόξου Μοναστικού Συνεδρίου επί τη 150ετηρίδι από της γεννήσεως του Αγίου Νεκταρίου (Αίγινα 9-11 Σεπτεμβρίου 1996), Αθήνα 1999, σ.σ. 398.

Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως, Το γνώθι σαυτόν - Κείμενα Αυτογνωσίας, Εκδ. Άθως 2017, σ.σ. 470.

Γ.Χ. 

 

Αναζητείται συμφιλίωση Θρησκείας και Επιστήμης

Εισαγωγή

Κατά τη διάρκεια μιας σειράς αιώνων από τον πρώτο έως τον 15ο μ.Χ. αιώνα, ο χριστιανισμός είχε αρκεστεί στην "αφελή διαβεβαίωση" της χριστιανικής πίστης έως και την περίοδο του μεσαίωνα και μορφοποιούσε την ψυχή του σύγχρονου ανθρώπου. Κατά τον 16ο αιώνα η πειραματική επιστήμη αναδομήθηκε και βασισμένη στο λογικό και την ελευθερία που απορρέει από αυτό, απελευθέρωσε τον άνθρωπο από προαιώνιες δεσμεύσεις.

Η Εκκλησία αδυνατώντας να αποδείξει το δόγμα της σχετικά με την ύπαρξη του Θεού κσι την αρχική διαδικασία της δημιουργίας του κόσμου, περιχαρακώθηκε και υποστήριξε την πίστη ως μια αναμφισβήτητη "εντολή κατά της λογικής" (σ. 1)

Η Επιστήμη παρασυρμένη από τις ανακαλύψεις της στον φυσικό κόσμο "έγινε αγνωστικιστική στη μέθοδό της και ματεριαλιστική στις αρχές και το σκοπό της." ακολουθώντας τις αρχές του Βάκωνα και τις θετικιστικές αντιλήψεις του Κοντ και του Σπένσερ (σ. 2) Η Φιλοσοφία δεν μπόρεσε να τοποθετηθεί ανάμεσα στη νέα σχέση Θρησκείας και Επιστήμης -και το χειρότερο- οι φιλόσοφοι αναζητώντας μια εντελώς "εξωτερική και υλική ιδέα για την Αλήθεια" άρχισαν να σκέπτονται με τον ίδιο τρόπο που σκέπτονταν οι επιστήμονες.  "Το αποτέλεσμα όλων αυτών είναι πως η εποχή μας αντιλαμβάνεται την ανάπτυξη της ανθρωπότητας σαν μι αιώνια πορεία προς μια αόριστη, ακαθόριστη και για πάντα άφθαστη αλήθεια. (σ. 2) Κάτω από αυτές τις συνθήκες, "η φιλολογία και η τέχνη έχασαν την αίσθηση του θείου". (σ. 3)

Για τους θεόσοφους όμως της Ανατολής και της Ελλάδας η Αλήθεια δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή χωρίς μια συνολική γνώση του φυσικού κόσμου και εδρεύει κατ' αρχήν μέσα στην πνευματική ζωή της ψυχής. (σ. 4) Οι θεόσοφοι αυτοί δεν ήσαν αυστηροί θεωρητικοί, αιθεροβάμονες ή απομονωμένοι μοναχοί, αλλά άνθρωποι της δράσης, που εφάσμοσαν την σφαιρική γνώση που κατάκτησαν επίπονα σε μακρόχρονες σπουδές μύησης, μέσα από τη λειτουργία της εσωτερικής σκέψης, στον πραγματικό, καθημερινό, κοινωνικό κόσμο.Τα ονόματά τους είναι: Ράμα, Κρίσνα, Βούδας, Ερμής, Ορφέας, Μωυσής, Πυθαγόρας, Ιησούς. (σ. 4)  Από όλα αυτά συμπεραίνεται πως υπάρχει, κατά τον Λάϊμπνιτς, "ένα είδος αιώνιας φιλοσοφίας που συνιστά  τον πρωταρχικό δεσμό επιστήμης - θρησκείας και την τελική τους ενότητα."(σ. 8) 

Η αρχαία θεοσοφία που διδασκόταν στις Ινδίες, στην Αίγυπτο και την Ελλάδα διαιρούνταν γενικά σε τέσσερις κατηγορίες: 

1) Την Θεογονία ή επιστήμη των απόλθτων αρχών, ταυτόσημη με την Επιστήμη των Αριθμών που εφαρμοζόταν στο σύμπαν και στα ιερά μαθηματικά.Η Θεουργία, η υπέρτατη τέχνη του μάγου, τόσο σπάνια όσο και επικίνδυνη,  η τέχνη της επίτευξης συνειδητής επικοινωνίας της ψυχής με τα διάφορα τάγματα των πνευμάτων και της επίδρασής του πάνω σε αυτά.

2) Την Κοσμογονία, επίτευξη των αιώνιων αρχών μέσα στον χώρο και στο χρόνο. Η Ουράνια Γενεθλιακή ή αστρολογία ή η τέχνη της ανακάλυψης της σχέσης ανάμεσα στα πεπρωμένα των λαών ή των ατόμων και στις κινήσεις του σύμπαντος που σημειώνονται από τις περιστροφές των άστρων.

3) Την Ψυχολογία, συγκρότηση του ανθρώπου. Εξέλιξη της ψυχής διαμέσου της αλυσίδας των υπάρξεων.Οι Ψυχουργικές Τέχνες που αντιστοιχούσαν στις δυνάμεις της ψυχής: μαγεία και μαντεία.

4) Την Φυσική, επιστήμη των βασιλέων της γήινης φύσης και των ιδιοτήτων της. Μια ειδική Ιατρική, που βασιζόταν στη γνώση των απόκρυφων ιδιοτήτων των ορυκτών, των φυτών και των ζώων. Η Αλχημεία ή μεταστοιχείωση των μετάλλων, αποσύνθεση και ανασύνθεση της ύλης από τον καθολικό παράγοντα, τέχνη που εφαρμοζόταν στην αρχαία Αίγυπτο σύμφωνα με τον Ολυμπιόδωρο που την αποκαλούσε ο ίδιος χρυσοποιία ή αργυροποιία.

Όπως βλέπουμε όλες οι επιστήμες και τέχνες περιλαμβάνονταν μέσα σε αυτή τη θεοσοφία και περιλαμβάνονταν σε μια ενιαία αρχή που θα μπορούσε να ονομαστεί εξελικτικός και υπερβατικός σπιριτουαλισμός. (σ. 9) Έτσι μπορούμε να διατυπώσουμε τις ουσιαστικές αρχές της εσωτερικής διδασκαλίας:

- Το πνεύμα είναι η μοναδική πραγματικότητα. Η ύλη δεν είναι παρά η κατώτερη, η μεταβαλλόμενη,η εφήμερη έκφρασή της, η έκφραση του δυναμισμού του μέσα στο χώρο και τον χρόνο.

- Η δημιουργία είναι αιώνια και συνεχίζεται όπως η ζωή.

- Ο μικρόκοσμος - άνθρωπος είναι από την τριαδική του υπόσταση (πνεύμα, ψυχή και σώμα) η εικόνα και ο καθρέφτης του μακρόκοσμου - σύμπαντος (θείος, ανθρώπινος και φυσικός κόσμος) που είναι και το όργανο του άφατου Θεού, του απόλυτου Πνεύματος, που είναι από τη φύση του (Πατέρας, Μητέρα και Υιός (ουσία, υπόσταση και ζωή). 

- Να γιατί ο άνθρωπος, εικόνα του Θεού, μπορεί να γίνει ο ζωντανός του λόγος. Η γνώση ή ο ορθολογικός μυστικισμός όλων των εποχών είναι η τέχνη να ανακαλύπτουμε τον Θεό μέσα μας ανακαλύπτοντας τα απόκρυφα βάθη, τις λανθάνουσες ικανότητες της συνείδησης.

- Η ανθρώπινη ψυχή, η ατομικότητα, είναι αθάνατη από την ίδια την ουσία της. Αναπτύσσεται σε ένα επίπεδο που γίνεται διαδοχικό ανιόν και κατιόν, με πνευματικές και σωματικές εναλλασσόμενες υπάρξεις.

- Η μετενσάρκωση είναι ο νόμος της εξέλιξής της. Όπως η ψυχή ξεφεύγει από τον νόμο του αγώνα για τη ζωή όταν αποκτήσει συνείδηση του ανθρωπισμού της, έτσι ξεφεύγει και από τον νόμο της μετενσάρκωσης όταν αποκτήσει συνείδηση της θείας της προέλευσης.(σ. 10)

Οι μεγαλύτεροι Έλληνες μύστες ήσαν ο Ορφέας, ο Πυθαγόρας και ο Απολλώνιος ο Τυανεύς. Μαθητής του Απολλώνιου υπήρξε δάσκαλος του Εμπεδοκλή. Η μέγιστη προσφορά των αρχαίων Ελλήνων στην παγκόσμια θεοσοφία, δεν υπήρξε η επινόηση από το μηδέν αλλά η διαυγής σύνθεση όρων και συμβόλων από την ινδική, βαβυλωνιακή και αιγυπτιακή θρησκευτική παράδοση. Για παράδειγμα οι όροι 'Διόνυσος΄ και 'Ασκληπιός' προέρχονται από αρχαιότερες σανσκριτικές λέξεις. Ο ίδιος ο Ιησούς είπε πως δεν ήρθε να καταλύσει τους νόμους αλλά να τους συμπλρώσει.

Ξαναγυρίζοντας στις σύγχρονες επιστήμες, διαπιστώνουμε πως οι επιστήμες αυτές τείνουν να  επιστρέψουν ακούσια, μα με ασφάλεια,στα δεδομένα της αρχαίας θεοσοφίας. (σ. 11)

Η πειραματική ψυχολογία, βασιμένη στις ιατρικές διαπιστώσεις που προέρχονται από τις μελέτες σχετικά με τον ζωϊκό μαγνητισμό, την υπνοβασία και όλες τις διαφορετικέ από την εγρήγορση καταστάσεις της ψυχής, οδηγείται στο κατώφλι  ενός άλλου κόσμου, του ίδιου του κόσμου της ψυχής, από τον οραματικό ύπνο διαμέσου της διπλής όρασης, μέχρι την έκσταση. (σ. 12)

Αν από την πειραματική ψυχολογία περάσουμε στην εσώτερη και υποκειμενική ψυχολογία της εποχής μας που εκφράζεται στην ποίηση, στη λογοτεχνία και τη μουσική, βρίσκουμε πως η ανθρώπινη ψυχή ποτέ δεν ένιωσε βαθύτερα την ανεπάρκεια, τη μιζέρια, το μή πραγματικό της παρούσας ζωής της, ποτέ δεν πόθησε με μεγαλύτερη λαχτάρα το αόρατο, το υπερπέραν, χωρίς, όμως να φτάσει στο σημείο να τα πιστεύει. (σ. 13)

Οι διαπιστώσεις αυτές αρκούν για να αποδείξουν πως η επιστήμη και το σύγχρονο πνεύμα προετοιμάζονται χωρίς να το ξέρουν και χωρίς να το θέλουν για μι ανασύσταση της αρχαίας θεοσοφίας, μέσα από τον συνολικό λειτουργισμό της εσωτερικής διδασκαλίας. (σ. 14) 

Δεν ακολούθησα στην ανάγνωση την χρονολογική ακολουθία των μυστών όπως καταγράφεται στη δομή του βιβλίου. Προτίμησα τη σειρά: Ερμής, Ορφέας, Πυθαγόρας, Ιησούς και ύστερα, Μωυσής, Κρίσνα, Ράμα γιατί σκοπός μου ήταν να ξεκαθαρίσω, κατά το δυνατό, την ελληνική και χριστιανιή συνέχεια των μυστών της θεοσοφίας και όχι να χαθώ περιπλανώμενος σε πανάρχαιες αρχές, τελετές και πεποιθήσεις των απαρχών της μυστικιστικής τέχνης.

Πηγή: Εδουάρδος Συρέ, Οι Μεγάλοι Μύσται, μτφρ. Β. Σκληρού, Εκδ. Δάφνος 1959, σ.σ. 456 

Επιλογή αποσπασμάτων - Σημειώσεις  (Γ. Χατζηαποστόλου)

Με μολύβι φάμπερ νούμερο 4 Β

Όσο θυμάμαι την εκπαιδευτική πορεία μου που γινόταν τακτικά εκπαιδευτική περιπέτεια πλησιάζω αγαπημένα πρόσωπα δασκάλων, καθηγητών και καθηγητριών ...... που βρέθηκαν στον δρόμο μου ως φυσικές παρουσίες ή ως συγγραφείς βιβλίων (Δέλτα, Ζέη, Σαρή), ή ως πρωταγωνιστές / πρωταγωνίστριες  εκπαιδευτικών μεθόδων (Μοντεσσόρι, Ντιούι, Φρενέ., Φρέιρε, Γέρου...)

Χρησιμοποίησα έως τώρα στα γραπτά μου το συγκεκριμένο νούμερο του μαύρου μολυβιού για να μπορώ να διορθώσω τα πολλά λάθη μου, χωρίς να αχρηστεύω το χαρτί που το σέβομαι γιατί μου δίνει το "έδαφος" να "πατήσω" και να εργαστώ. Το στυλό είναι εργαλείο για τους έτοιμους και εγώ διαρκώς αισθανόμουν δόκιμος γραφέας και όταν ήμουν νεότερος και υπέφερα -χωρίς να το γνωρίζω- από μεγαλύτερη άγνοια του συγγραφικού κινδύνου, έγραφα κι έγραφα και έγραφα. 

Το μολύβι 4 Β είναι ένα μαλακό μολύβι που αφήνει καθαρό και έντονο ίχνος στο λευκό χαρτί και καταφέρνει να με ξεγελάσει είτε πως οι σκέψεις μου έχουν ένα καθαρό περιεχόμενο, είτε πως μπορεί να είναι αξιόλογο και ενδιαφέρον ότι γράφω για κάποιους -λίγους- ανθρώπους.

Η  Άλκη Ζέη μου άρεσε και μου αρέσει γιατί δηλώνει πως γνωρίζει ότι, δεν είναι "κούκλα", κάτι που αναγνωρίζει στην αδελφή της, δεν είναι ανταγωνιστική προς αυτή, γεγονός που αποδεικνύει από τα πρώτα παιδικά της χρόνια μια θαυμάσια συναισθηματική ισορροπία στην ενσυναίσθηση τόσο του φύλου όσο και του πολλαπλού προσωπικού ρόλου της (γυναίκα, μητέρα, κοινωνική αγωνίστρια).

Ευτύχησε να γνωρίσει και να παντρευτεί έναν άντρα μορφωμένο, βαθιά καλλιεργημένο και επίσης ιδιαίτερα πειθαρχημένο, ως μεταφραστή, σκηνοθέτη, "καλλιτέχνη" με την ευρεία έννοια του όρου που δεν παρέλειψε να είναι και ένας εξαιρετικός σύζυγος' τον Γιώργο Σεβαστίκογλου για τον οποίο έχω μιλήσει σε παλιότερο σημείωμά μου.

Είμαι υποχρεωμένος στους/στις συγγραφείς των βιβλίων που με συντροφεύουν γιατί με βοηθούν να καταλάβω πως δεν είμαι μόνος μου στον κόσμο' μου εξηγούν γιατί οι δάσκαλοι και οι δασκάλες μου επέμεναν σε ορισμένα στοιχεία της εκπαιδευτικής διαδικασίας και όχι σε άλλα' γιατί οι συγγραφείς έκαναν τον μεγάλο κόπο να συμπυκνώσουν μέσα σε ένα βιβλίο λίγων ή αρκετών εκατοντάδων σελίδων εμπειρίες αξιών, συμπεριφορών που δεν έζησα στην προσωπική μου ζωή και, σε πολλές περιπτώσεις θα ήταν αδύνατο να ζήσω καθώς συνέβησαν ή όταν ήμουν μικρό παιδί ή όταν δεν είχα γεννηθεί ή σε χώρες που δεν επισκέφθηκα, ή σε χώρους όπου δεν ήμουν ποτέ παρών.

Τα κείμενά τους και η ειλικρινής γραφή τους μου επιτρέπουν να συμμετάσχω στη θαυμάσια ψευδαίσθηση πως ζω και έζησα πολλές ζωές και μάλιστα ως επίτιμος προσκεκλημένος σε μια γιορταστική σύναξη όπου είχε την ευγενή διάθεση να με προσκαλέσει ένας καλοπροαίρετος "σπιτονοικοκύρης".

Τη θεωρώ συγγενικό μου πρόσωπο όχι μόνο λόγω της καταγωγής από την Ιωνία αλλά, κυρίως, γιατί αντιλαμβάνεται το διάβασμα ως έκφραση παιδευτικής ελευθερίας και όχι ως άσκηση εκπαιδευτικής συμμόρφωσης. Για του λόγου το αληθές, δύο σύντομα αποσπάσματα από το βιβλίο της.

(1ο) 

-¨Πάρτε κανένα βιβλίο κι ελάτε να διαβάσετε, φωνάζει ο μπαμπάς από τη βεράντα.

Τα βιβλία μας τα κρατούσαμε κιόλας στο χέρι. Του αρέσει να διαβάζουμε εξωσχολικά βιβλία. κι εμάς μας αρέσει. Ο μπαμπάς όμως δεν ξέρει πως διαβάζονται τα εξωσχολικά. Μας θέλει καθισμένες απέναντί του στο τραπέζι, εκείνος να διαβάζει το δικό του βιβλίο κι εμείς τα δικά μας. [...] Εμείς όμως δεν καταλαβαίνουμε τίποτα με τον μπαμπά καταντίκρυ μας. Τα μαθήματα του σχολείου μπορείς να τα διαβάζεις έτσι. Τα εξωσχολικά όμως.....

Θα γράψω μια ολόκληρη εργασία. [....] Πως διαβάζονται τα εξωσχολικά βιβλία:

1. Μπορείς να έχεις τα πόδια ψηλά πάνω στα κάγκελα του κρεβατιού και η υπόλοιπη να 'σαι ξαπλωμένη ανάσκελα και να κρατάς το βιβλίο στον αέρα.

2. Μπορείς να 'σαι μπρούμυτα στο κρεβάτι και το βιβλίο κάτω στο πάτωμα.

3. Μπορεί να έχεις αδελφή, να είναι εκείνη μπρούμυτα στο πάτωμα κι εσύ από πάνω της σαν να σχηματίζετε σταυρό και τα βιβλία βέβαια στο πάτωμα.

4. Το βράδυ όταν πάτε για ύπνο και σας φωνάζουν να σβήσετε το φως, να κουκουλώνεστε με τα σκεπάσματα και να έχετε ένα κλεφτοφάναρο και να διαβάζετε - αυτό μάλλον τον χειμώνα γιατί το καλοκαίρι θα σκάσετε.

5. Στην τουαλέτα μπορείς να διαβάζεις τα απαγορευμένα βιβλία." (σ.σ. 53-54)

(2ο) 

"Ήμουνα τριών χρονών [....] κρατούσα ένα βιβλίο του παππού , μπορεί να 'τανε η Οδύσσεια ή η Ιλιάδα. Το κρατούσα ανοιχτό και περπατούσα πάνω κάτω στην αυλή ... κι ανοιγόκλεινα τα χείλη μου σαν να διάβαζα. Είχα δει τον παππού να κρατάει πάντα ένα βιβλίο στο χέρι και να διαβάζει, ακόμα κι όταν έκανε βόλτες στην παραλία. Νόμιζα, φαίνεται, πως για να περπατήσει καλά ο άνθρωπος πρέπει να διαβάζει" (σ. 113)

Η Άλκη Ζέη ανήκει σε αυτό το είδος των συγγραφέων που μας χαρίζουν μια "βιβλιογραφία εμπειριών, σκέψεων και συναισθημάτων ζωής" έχοντας, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι αμφιλεγόμενες προθέσεις αλλά με θετικό πρόσημο. Θέλουν από τη μια, να μείνουν στη μνήμη μας και μετά το θάνατό τους, ώστε να κερδίσουν μια αίσθηση αιωνιότητας, όσο μάταιη κι αν είναι αυτή και από την άλλη, όσο πιο καλοί άνθρωποι υπήρξαν, τόσο περισσότερο διαυγές είναι αυτό τους το κληροδότημα στους αναγνώστες, στην τόσο ανθρώπινη πνευματική και ψυχική τους διαθήκη.

Πάντως, από την πλευρά μας (των αναγνωστών) θα πρέπει να ομολογήσω ότι "Κανείς δεν σκέφτεται το μολύβι όταν διαβάζει ένα γράμμα. Θέλει μόνο να μπει στο μυαλό αυτού που έγραψε το γράμμα. Αυτό είμαι κι εγώ στα χέρια του Θεού. '¨Ενα μικρό μολυβάκι"

Μητέρα Τερέζα (οπισθόφυλλο βιβλίου)

Πηγή: 

Άλκη Ζέη, Με μολύβι φάμπερ νούμερο δύο, Εκδ. Μεταίχμιο 2013, σ.σ. 392.

Κάθριν Σπινκ, Μητέρα Τερέζα (Μια εγκεκριμένη Βιογραφία), Εκδ. Τσιαμπίρης - Πυραμίδα 1990, σ.σ.352.

Γιώργος Χατζηαποστόλου

 

Οι συνέπειες του έρωτα της αγάπης

 

Γεώργιος Βιζυηνός. 

Οι συνέπειες της παλιάς ιστορίας

Ήταν, πιστεύω, ένας λαϊκός άνθρωπος, που διάνυσε ολόκληρο το μήκος της ακαδημαϊκής εξέλιξης έως τη θέση του διδάκτορα. Η γλώσσα της γραφής του είναι η λόγια γλώσσα του τελευταίου μέρους του 19 ου αιώνα στην Ελλάδα, δηλαδή ουσιαστικά των τριών τελευταίων δεκαετιών μετά τη δημιουργία της πρώτης σχετικά σταθερής ταυτότητας του Νέου Ελληνικού Κράτους.

Έγραψε στην καθαρεύουσα με στοιχεία αρχαΐζουσας, με σκοπό, θεωρώ, να προσδώσει κύρος και καθαρότητα στη γραφή του, αλλά η λαϊκή ψυχή του είναι αυτή που δίνει πνοή στο έργο του και υπογραμμίζει σε πολλά σημεία την διάχυτη ευαισθησία του. 

Τα θέματα του άδολου και ιερού έρωτα, του θανάτου, της φυγής, της τύχης, του πεπρωμένου και της ακέραιας ηθικής ποιότητας του προσώπου ως θεμελιώδες στοιχείο της κοινωνικής του υπόστασης είναι αδιαπραγμάτευτα για τον συγγραφέα. 

Το παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας, της λογικής και της απαισιοδοξίας, της ψυχής και του σώματος, της φιλίας, παρουσιάζονται από έναν ψυχολόγο ερευνητή που παρατηρεί ' δεν κρίνει, δεν διδάσκει, δείχνει βαθιά ενσυναίσθηση, εμπλέκεται συναισθηματικά σε σημαντικό βαθμό με την κατάσταση της ψυχασθενούς, που του παρουσιάζει ο γέρος Γερμανός καθηγητής του ως ενδεικτικό παράδειγμα μιας ψυχικά διαταραγμένης προσωπικότητας.

Θέλησα να απογυμνώσω την τυπική μορφή ενός κειμένου μιας άλλης εποχής, αλλά μιας πολύ κοντινής ιδιοσυγκρασίας, όπως αυτή του συγγραφέα, με την μεταφορά του εκτενούς διηγήματός του στη δημοτική γλώσσα και το μονοτονικό σύστημα. Προσπάθησα να χρησιμοποιήσω τις ίδιες λέξεις με αυτόν και όπου ήταν αδύνατο τις ίδιες ρίζες των λέξεων, και δεν απέφυγα να χρησιμοποιήσω ταυτόσημες ή στενά σχετικές λέξεις της δημοτικής για να αποδώσω -όπως πιστεύω- την λαϊκή ψυχή του χωρίς λογοτεχνικά φτιασίδια και μάταιες - όπως, πάλι πιστεύω- αναζητήσεις ενός λόγιου κύρους που δεν θα πρόσθετε τίποτε στην πλούσια σε συναισθήματα συγγραφική του παρουσία.

Αν ήταν δυνατόν να τον συναντήσω πρόσωπο με πρόσωπο, θα του έλεγα, μιλώντας του στον ενικό, όχι λόγω έλλειψης σεβασμού, αντιθέτως, λόγω φανερής ψυχικής συγγένειας: κύριε Γεώργιε, μην βασανίζεσαι πια με τα τόσο οικεία σου φαντάσματα, μην κουράζεσαι να αναζητάς την αγάπη στα πολύ νέα κορίτσια, θεωρώντας πως είναι περισσότερο αθώα -ως μη φθαρμένα από την κοινωνική τριβή. Σε παρακαλώ αναζήτησε την αγάπη σε γυναίκες της ηλικίας σου -λίγο μικρότερες ή λίγο μεγαλύτερες, δεν έχει σημασία. Το καίριο στοιχείο είναι ο χαρακτήρας μιας γυναίκας, όχι η ηλικία της. Η ωρίμανση συχνά δεν συμβαδίζει με την ηλικία και εσύ έχεις ανάγκη να σε κατανοήσει και να σε αγαπήσει μια ώριμη ψυχή όχι να σε αποδεχτεί μια πεντακάθαρη νεανική μορφή.

Καληνύχτα κύριε Γεώργιε και σου εύχομαι όνειρα ελεύθερα!

Ένας αργοπορημένος φίλος και αναγνώστης σου

Πηγές: 

Γεώργιος Βιζυηνός, Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας, Εκδ. Ερατώ 2005, σ.σ. 240.

Γεώργιος Βιζυηνός, Τα Άπαντα (τόμος Α΄, Διηγήματα), Εκδοτικός Οίκος Βίβλος 1955, σ.σ. 431. 

Γιώργος Χατζηαποστόλου